Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Wrzucam jako ciekawostkę i element "profilaktyki" przed zbliżającym się okresem wakacyjno-urlopowym, kiedy częściej przebywamy w lesie, gdzie występują kleszcze. A jedną z chorób przenoszonych przez kleszcze jest właśnie to zapalenie. Tekst napisałem w czasie studiów jako pracę semestralną. Ale było to dawno, dawno temu, i nie pamiętam ;) Teraz poprawiłem trochę stylistykę i interpunkcję.

 

* * *

 

Czym są opony mózgowo-rdzeniowe?

 

Zacznijmy od podstaw, czyli od budowy opon mózgowo-rdzeniowych. Są to błony z tkanki łącznej zbitej otaczającej mózgowie oraz rdzeń kręgowy. Głównym ich zadaniem jest ochrona mózgowia przed wpływami z zewnątrz. Stanowią zarówno ochronę mechaniczną, jak i hermetyczną. Przestrzeń między błonami wypełniona jest płynem mózgowo-rdzeniowym, który pełni funkcje amortyzacyjne. Wyróżniamy trzy błony wchodzące w skład opon mózgowych: opona twarda – najgrubsza, opona pajęcza – zazwyczaj przyrośnięta do opony twardej oraz opona miękka – zrośnięta z rdzeniem kręgowym i mózgowiem. Opona pajęcza jest połączona z oponą miękką za pomocą wyrostków i beleczek łącznotkankowych. Całość wraz z płynem tworzą układ amortyzujący, podtrzymujący naczynia krwionośne mózgu i sam mózg. To swoisty „amortyzator” zabezpieczający ośrodkowy układ nerwowy przed urazami mechanicznymi. Opony mózgowe separują także mózg od warunków zewnętrznych, czyli na przykład przed bakteriami i wirusami.

Opona twarda zawiera zatoki oponowe (żyły), ściśle przylega do kości i tworzy blaszki wnikające w głąb czaszki (namiot móżdżku i sierp mózgu), które rozdzielają obszary mózgowia, pajęczynówka zawiera głównie tętnice. To opony mózgowe odżywiają i dotleniają w dużym stopniu mózg. Uszkodzenie opony twardej może wiązać się z uszkodzeniem zatok mózgowych, czyli naruszeniem odpływu krwi z mózgu. Podobnie jest z uszkodzeniem pajęczynówki. W tym przypadku dochodzi najczęściej do rozerwania tętnic tłoczących krew do mózgu, czego efektem jest niedokrwienie, a tym samym uszkodzenie części mózgu.

 

Na czym polega zapalenie opon?

 

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to choroba rozwijająca się w obszarze opon miękkiej, pajęczej, w przestrzeniach podpajęczynówkowych i komorach mózgu (ich wyściółce). Okres wylęgania choroby jest krótki i wynosi 1-5 dni. Zazwyczaj zapalenie jest chorobą pierwotną, ograniczoną tylko do centralnego systemu nerwowego, jednak może być wtórna, nabyta na skutek innych infekcji. Częstymi przyczynami są: infekcje wirusowe (nieżyty górnych dróg oddechowych i inne); infekcja drogą kropelkową; złamania lub urazy przeszywające czaszki; droga inwazyjna (zabiegi chirurgiczne; przerwanie opony twardej (płynotok nosowy lub uszny); nieprawidłowe połączenia przestrzeni oponowej z jamą nosowo-gardłową, zatokami obocznymi nosa, uchem środkowym; obniżenie odporności (wtedy infekcja następuje wskutek ataku powszechnych bakterii istniejących w organizmie).

 

Przyczyny zapalenia opon.

 

Przyczyny zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych można podzielić na dwa rodzaje: infekcyjne i nieinfekcyjne. Przyczynami infekcyjnymi mogą być wirusy, bakterie i grzyby, natomiast nieinfekcyjnymi nowotwory, sarkoidoza, niektóre leki i zatrucie ołowiem. Jeśli chodzi o infekcyjne, to zawsze przyczyną zapalenia jest obcy materiał biologiczny, a w związku z tym zakażenie. Tak samo, jak przy drobnych infekcjach, bakterie, wirusy lub grzyby stanowią przyczynę problemu.

Najczęstszymi powodami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych są wirusy. Rozróżniamy kilka rodzajów takich wirusów: enterowirusy, ECHO, HSV-2, arbowirusy, Coxsackie, VZV, Epsteina-Barr, wirus polio, wirusy grupy A i B oraz wirus odry, wirus świnki (około 15% zachorowań na świnkę kończyło się zapaleniem opon), wirus wietrznej ospy czy półpaśca.

Rzadziej spotyka się zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych spowodowanych bakteriami, jednak to częściej dotyka dzieci niż dorosłych. Zwykle zapalenie to jest spowodowane przez Neisseria meningitidis (dwoinkę zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych), pneumokoki i Haemophilus influenzae typ B oraz rzadziej przez Listeria monocytogenes, choroba z Lyme (Borrelia burgdorferi), Staphylococcus czy Streptococcus agalactae. Zwykle bakteryjne zapalenie opon to zapalenie ropne. Zapalenie to często jest chorobą wtórną wywołaną przez inne takie jak: ropne zapalenie ucha środkowego, ropne zapalenie zatok, odoskrzelowe zapalenie płuc, zmiany ropne na skórze, ropnie przywierzchołkowe zębów, zakażenie dróg moczowych, zakażenia jamy brzusznej.

Spotyka się także zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych spowodowane prątkami gruźlicy. Najrzadziej zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest spowodowane przez grzyby cryptococcus neoformans i coccidioides immitis. Najczęściej jest to spowodowane zaburzeniem odporności organizmu. Zwykle grzyby atakują błony śluzowe czy skórę, a jeśli dochodzi do przedostania się grzyba w głąb organizmu, to nzwykle mamy do czynienia ze zmniejszoną odpornością organizmu.

 

Leczenie.

 

Leczenie zapalenia opon zależy od jego rodzaju. W przypadku zapalenia wirusowego stosuje się leczenie objawowe, ogólnie podtrzymujące, a czasem, w skrajnych przypadkach leki zaburzające replikację kodu DNA takie jak gancyklowir czy interferon lub substancje wspomagające odporność organizmu – np. gammaglobulin.

Przy zapaleniach bakteryjnych używa się antybiotyków – np. ampicylina, aminoglikozydy, cefalosporyny. (W przypadku zapalenia wywołanego przez prątki gruźlicze stosuje się streptomycynę, pirazynamid, rifampicynę, izoniazyd czy etambutol.) W razie zapalenia wywołanego grzybami dawkuje się amfoterycynę B, flukonazol lub itrakonazol.

W przypadku każdego zapalenia opon podaje się środki przeciwzapalne i przeciwobrzękowe. Jednym z groźniejszych powikłań jest wzrost ciśnienia węwnątrzczaszkowego. W takich sytuacjach dochodzi do ucisku mózgu i jego naczyń krwionośnych. Tkanka mózgowa jest bardzo wrażliwa na upośledzenie ukrwienia, a co za tym idzie, może ulec obrzękowi. Nieleczony obrzęk mózgu doprowadza najczęściej do zgonu. Leczenie objawowe przynosi pacjentowi ulgę w cierpieniu oraz pozwala obniżyć ciśnienie wewnątrzczaszkowe.

Absolutnie każdy przypadek zapalenia opon wymaga hospitalizacji, jednakże dla niedoświadczonego lekarza niektóre z nich (szczególnie wirusowe) mogą wyglądać na przypadki grypy czy zatrucia pokarmowego. Jeśli nie zbada się objawów oponowych lub gdy te są bardzo subtelne, istnieje możliwość złej diagnozy. Zgodnie ze sztuką lekarską, każdy człowiek z podejrzeniem zapalenia opon powinien być kierowany do szpitala, gdyż dalszy rozwój choroby i powikłania są nieprzewidywalne. Jeśli dojdzie do przerzutu zakażenia na mózg lub jest to zapalenie bakteryjne, to wyniki terapii w dużym stopniu zależą od wczesnej diagnozy i leczenia. Przy ciężkim przebiegu infekcji wirusowych z objawami mózgowymi, wskazane jest dożylne podawanie leków wirusostatycznych. W leczeniu infekcji bakteryjnych podaje się dożylnie antybiotyki w dużych dawkach. Przed wprowadzeniem antybiotyków umieralność na bakteryjne zapalenia opon sięgała dziewięćdziesięciu, czasem stu procent, a w obecnych czasach waha się w granicach kilku (do dwudziestu) procent.

Chyba najważniejszym sposobem walki z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych jest immunoprofilaktyka, czyli szczepionki. Obecnie stosuje się je przeciw meningokokom, Haemophilus influenzae tyb B, pneumokokom oraz wirusowi kleszczowego zapalenia opon mózgowych. Wiele krajów wprowadziło szczepionki przeciw zapaleniu do kalendarza rutynowych szczepień dzieci.

 

Diagnostyka.

 

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych diagnozuje się poprzez wykonanie punkcji rdzenia kręgowego i zrobienie posiewu na obecność drobnoustrojów. W czasie nakłucia wprowadza się igłę do kanału kręgowego w okolicy lędźwiowej kręgosłupa (bez naruszenia rdzenia). Badanie to jest bezpieczne, a dzięki znieczuleniu miejscowemu bezbolesne.

Typowe objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych to silne bóle głowy, torsje oraz objawy oponowe: sztywność karku i objaw Brudzińskiego. Sztywność karku sprawdza się, próbując dotknąć brodą (z zaciśniętą szczęką) do klatki piersiowej. Przyczyną sztywności karku może być wzrost ciśnienia śródczaszkowego spowodowanego zapaleniem. W przypadku objawu Brudzińskiego spotyka się następujące objawy: karkowy – przy biernym przygięciu głowy do klatki piersiowej występuje zgięcie kończyn dolnych; policzkowy – ucisk na policzek poniżej kości jarzmowej powoduje uniesienie przedramion i ich zgięcie; łonowy – zdecydowany ucisk na spojenie łonowe powoduje zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych. Kolejnymi objawami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych są: gorączka, senność bądź pobudzenie psychoruchowe, śpiączka, podwójne widzenie, zaburzenia mowy, padaczka, przeczulica skóry, odruchowe zatrzymanie moczu wskutek skurczu zwieracza pęcherza. Czasem zapalenie to potrafi wywołać pojawienie się na ciele krwistoczerwonej wysypki (np. z meningokokowym zakażeniu występuje zespół Waterhouse-Friderichsena). Bywa, że w ciągu jednego dnia od początku choroby (zakażenie bakteryjne) potrafi rozwinąć się stan prowadzący do śpiączki i śmierci.

 

Powikłania.

 

Powikłania zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych to: wodogłowie, zakrzepica żył mózgowych, zastoinowa niewydolność krążenia, nieadekwatne wydzielanie ADH z hiponatremią, drgawki, wylewy podtwardówkowe, zaburzenia percepcji, upośledzenie umysłowe, głuchota, zaburzenia motoryczne, rzadziej padaczka. Bardzo poważnym powikłaniem może być zapalenie mózgu, co cechuje się wysoką śmiertelnością. Najważniejszym, a zarazem najniebezpieczniejszym powikłaniem jest wzrost ciśnienia węwnątrzczaszkowego. Zwykle jest tak, że bezpośrednie powikłania są przyczyną kolejnych patologii, z których wynikają następne i następne. Na przykład zapalenie opon może powodować zapalenie mózgu, z którego rodzą się kolejne problemy.

Rozwinięcie.

 

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych może mieć przebieg lekki, jak i bardzo ciężki. Te wywołane przez wirusy przebiegają dość łagodnie (nie mylić z wirusowym zapaleniem mózgu). Natomiast bakteryjne, czyli ropne są zazwyczaj ciężkie lub bardzo ciężkie, a niektóre prowadzą nawet do zgonu. Szczególną śmiertelnością cechują się zapalenia wtórne, rozwijające się jako powikłania np. po urazie czaszki czy interwencji neurochirurgicznej. Bywa, iż do zakażenia dochodzi w szpitalach, gdzie flora bakteryjna jest wysoce lekooporna, co komplikuje cykl leczenia antybiotykami. W takich przypadkach wskazane jest leczenie celowane antybiotykami na podstawie wyników antybiotykogramu. Często tradycyjnie stosowane antybiotyki są kompletnie nieskuteczne w szpitalach. W takich sytuacjach antybiotykami z wyboru mogą być te najnowszej generacji. W każdym zapaleniu opon dochodzi do podrażnienia błon składających się na nie, w większości do wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Efektem tego są bóle głowy, gorączka lub stan podgorączkowy (szczególnie w przypadku zakażenia wirusowego lub osłabionej odporności). Obserwuje się także nudności, wymioty, objawy oponowe (sztywność karku i objaw Brudzińskiego). U pacjenta, u którego zaobserwowano takie objawy, należy wykonać nakłucie lędźwiowe i ogólne badanie płynu rdzeniowo-mózgowego, w którym ocenia się skład komórkowy, stężenie białka, odczyny globulinowe, stężenie glukozy oraz parametry: kolor, przejrzystość. Czasami konieczne jest przeprowadzenie badania mikrobiologicznego w postaci posiewu. Badanie tegoż płynu jest jedyną metodą, aby się dowiedzieć, z jakiego typu infekcją mamy do czynienia oraz jaką część centralnego układu nerwowego ona objęła i jaki ma charakter. Jednakże pojawiają się problemy z badaniem tego płynu. Niepobranie materiału, złe pobranie, nieprawidłowe wykonanie badania mikrobiologicznego – to czynniki, które powodują, że w wielu przypadkach ropnych zapaleń opon wyniki posiewów płynu mózgowo-rdzeniowego wypadają ujemnie. W niektórych przypadkach punkcja lędźwiowa może być bardzo trudna technicznie (np. duże zmiany zwyrodnieniowe lub znaczące skrzywienie kręgosłupa). Kilkukrotne próby nakłucia mogą dawać fałszywe wyniki, takie jak na przykład obecność krwi w płynie, pomimo niewystępowania krwawienia węwnątrzczaszkowego.

W Polsce na wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych choruje rocznie do około tysiąca osób, jednakże co jakiś czas mamy do czynienia z epidemiami i wtedy liczba ta może wzrosnąć nawet do kilkunastu tysięcy. Przypadków bakteryjnego zapalenia opon jest również do około tysiąca. Epidemie pojawiają się dość rzadko i nie są zbyt groźne, a odpowiadają za nie przede wszystkim enterowirusy – te same, które są odpowiedzialne za zakażenia układu pokarmowego. Przeciwko enterowirusom nie opracowano jeszcze szczepionki. Często się zdarza, że ktoś potrafi przejść zapalenie opon spowodowane enterowirusem niemal niezauważenie, przypominając objawami grypę czy zwykłe przeziębienie.

Istnieje szczepionka przeciwko wirusowi kleszczowego zapalenia mózgu. (Ta infekcja jest jedną z dwóch przenoszoną przez kleszcze – druga to borelioza, choroba bakteryjna, na którą nie ma szczepionki.) W Polsce programem szczepień objęci są pracownicy lasów państwowych. Osoby mające już do czynienia z tym wirusem nabywają naturalnej odporności na skutek wytworzenia w organizmie antyciał. Przypadki zapalenia kleszczowego występują najczęściej w dawnych województwach: białostockim, olsztyńskim, suwalskim i opolskim. Dzieje się tak z powodu największego zalesienia w tym rejonach. Kleszczowym zapaleniem opon zagrożone są osoby udające się na dłuższy czas w tereny leśne, a więc dzieci i młodzież jadąca na wakacyjny wypoczynek. I tu warto pomyśleć o profilaktyce. Konieczne jest, aby pamiętać, iż uzyskanie pełnej odporności poszczepiennej wymaga trzech szczepionek w miesięcznych odstępach, toteż sczepienia powinno się rozpoczynać wczesną wiosną. Istnieje możliwość zaszczepienia się w trybie przyspieszonym, a wiąże się to z przyjęciem drugiej dawki w odstępie dwóch tygodni po pierwszej. Wstępna odporność na wirusa pojawia się mniej więcej po miesiącu od pierwszego szczepienia, ale nie dotyczy to wszystkich. U bardziej „opornych” na działanie szczepionki pojawi się ona po znacznie dłuższym czasie, niemniej uznaje się, że pełną odporność osiągamy po wspomnianych wcześniej trzech miesiącach. Zależnie od wieku, po trzech do pięciu lat konieczne jest tzw. szczepienie przypominające.

Jeśli chodzi o bakteryjne zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, to wywoływane są one przez trzy bakterie: Streptococcus pneumoniae, Neisseria meningitidis oraz Haemofilus influenzae. Przeciw wszystkim trzem można się zaszczepić. Druga z wymienionych jest bardzo popularną bakterią i występuje w takich miejscach jak koszary, zakłady penitencjarne, internaty. W takich zamkniętych społecznościach odsetek ludzi będących zdrowymi nosicielami tego drobnoustroju sięga nawet czterdziestu procent, podczas gdy w otwartym społeczeństwie wynosi dziesięć do dwudziestu procent. Bakteria ta kolonizuje przede wszystkim górne drogi oddechowe i gardło. W Polsce spotyka się głównie serotyp B będący stosunkowo rzadko sprawcą zbiorowych zachorowań. Ale są takie miejsca na świecie, jak np. Afryka Subsaharyjska, gdzie dominują serotypy A i C. Tam – lokalne, niewielkie ogniska zapaleń opon występują nagminnie. W przypadku wyjazdu w te rejony świata warto pamiętać o profilaktyce, czyli szczepieniu. W Polsce w zasadzie nie spotyka się tej bakterii o serotypie A, natomiast serotyp C zdarza się, jednakże dość rzadko. Potrafi być on odpowiedzialny także np. za epidemię sepsy. Wracając do epidemii zapalenia opon wywołanej przez Neisseria meningitidis. Jeśli pojawi się kilka przypadków w jednym zbiorowisku, to zanim pozna się ich etiologię, co trwa zazwyczaj jeden do trzech dni, należałoby przeprowadzić profilaktykę za pomocą antybiotyku. Najprościej jest podać wówczas wszystkim osobom z najbliższego kontaktu cyklofoksacynę w jednorazowej dawce 500 mg. Zlikwiduje to problem nosicielstwa, a zarazem ryzyko jego przejścia w chorobę. W przypadku zapalenia opon przez bakterię Streptococcus pneumoniae to epidemiologia jest zgoła inna. Ta bakteria nie powoduje zbiorowych zachorowań, jednakże jest podstawową przyczyną bakteryjnego zapalenia płuc. Grupa ryzyka jest wspólna dla obu tych chorób, a tworzą ją ludzie starsi, niemowlęta i osoby o obniżonej odporności. I jest to grupa (poza niemowlętami), którą powinno się szczepić w pierwszej kolejności. Kolejna grupa to ludzie pozbawieni śledziony. Śledziona jest miejscem odpowiedzialnym za tzw. klirens bakterii otoczkowych, czyli za ograniczanie intensywności zakażeń wywołanych przez te bakterie. Wszystkie trzy bakterie powodujące zapalenie opon mają otoczkę, toteż u człowieka bez śledziony zapalenie przebiega ciężej. Trzecią grupą kwalifikującą się do szczepienia są osoby po urazach czaszki, z przebytym zapaleniem opon czy przed plastyką lub neurochirurgią. Ludzie ci narażeni są na ponowne zachorowania. Bakteria Haemofilus influenzae jest najrzadszą przyczyną bakteryjnego zapalenia opon u dorosłych, natomiast u dzieci najczęstszą. Dlatego też wiele krajów wprowadziło obowiązkowe szczepienia dzieci przeciw tej bakterii. W tych krajach problem zapaleń zniknął w ciągu niecałych dziesięciu lat. W Polsce szczepionka ta jest dostępna, ale nie objęta programem i można zaszczepić dziecko na własny koszt. Zabiegi polskich epidemiologów o włączenie szczepienia przeciw Haemofilus influenzae do programu szczepień trwają od dawna, ale decydenci nie są przekonani o takiej potrzebie.

 

Najbardziej problematyczną grupą związaną z podwyższonym ryzykiem zachorowania na zapalenie opon są ludzi o obniżonej odporności immunologicznej, u których czasami nie można zastosować szczepienia. Obniżona odporność może być pierwotna lub wtórna. Znacznie rzadszą jest ta pierwsza (ludzie z wrodzoną obniżoną odpornością immunologiczną). Najpowszechniejsze jest wtórne obniżenie odporności. Zwykle obniżoną wtórnie odpornością cechują się ludzie ciężko, przewlekle chorzy (choroby nowotworowe takie jak białaczka lub HIV) i po przeszczepach.

 

Podsumowanie

 

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to niezwykle zróżnicowana choroba mogąca występować samodzielnie lub jako powikłanie bardziej złożonych zespołów chorobowych i urazów. Postacie łagodne mogą być przeoczone i niezdiagnozowane. W przypadkach ciężkich opóźnienie diagnozy często prowadzi do śmierci. Skuteczne leczenie celowane jest uzależnione często od długotrwałych procedur diagnostycznych. Mając tak skuteczne narzędzie profilaktyczne jak szczepionki, można uchronić wiele osób przed tą chorobą, szczególnie dotyczy to tych z podwyższonej grupy ryzyka. Nietypowe objawy przy różnego rodzaju infekcjach mogą wskazywać na powikłania w postaci zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i w takim przypadku konieczna jest konsultacja z lekarzem. Do objawów takich mogą należeć zmienione zachowania behawioralne. W każdym przypadku gdy zaobserwujemy objawy podobne do wspomnianych, konieczna jest konsultacja z lekarzem. Pamiętajmy, że każdy przypadek zapalenia opon hospitalizacji ze względu na nieprzewidywalne powikłania.

Średnia ocena: 3.5  Głosów: 8

Zaloguj się, aby ocenić opowiadanie

Komentarze

  • Liv12365 2 tygodnie temu
    Ech, super praca :) jasno i przystępnie wytłumaczone ^^ ekstra
  • Antoni Grycuk 2 tygodnie temu
    Dziękuje.
  • LeeaThorelli 2 tygodnie temu
    Dobry wpis, warto czasem zainteresować się swoim organizmem. :)
  • Antoni Grycuk 2 tygodnie temu
    W sumie, jak widać, na studiach niemedycznych tez można się nauczyć czegoś o swoim ciele.

    Pozdrawiam.
  • Szpilka 2 tygodnie temu
    O! Wrócę tu jutro i poczytam w spokoju 😉
  • Piotrek P. 1988 2 tygodnie temu
    Wiedza prawdziwa i użyteczna. Warto ją mieć. 5, pozdrawiam :-)
  • Antoni Grycuk 2 tygodnie temu
    Wiesz, Piotrek, jak czytam Twoje komentarze, to nie mogę się oprzeć wrażeniu, że Ty w ogóle nie czytasz tekstów, tylko piszesz komentarze. Co więcej, duża ich część jest prawie identyczna.
    Tak czy nowak, dzięki za wizytę.

    Pozdrawiam.
  • Piotrek P. 1988 2 tygodnie temu
    Taki mam styl komentowania. Będę musiał popracować nad zwiększeniem poziomu kreatywności komentarzy. Dziękuję i pozdrawiam :-).
  • Szpilka 2 tygodnie temu
    Antoni, ciekawie i przystępnie wyłożone, brawo! 👍 🙂
  • Antoni Grycuk 2 tygodnie temu
    Dziękuję :)
    Dużo inspirowałem się konkretnymi książkami, więc praca jest dość wtórna, niemniej pisana samemu.

    Pozdrawiam.
  • Szpilka 2 tygodnie temu
    Antoni Grycuk

    I o to chodzi, dlatego przystępnie, przekleić ze źródeł każdy potrafi 😉

Napisz komentarz

Zaloguj się, aby mieć możliwość komentowania