Panoptikum

Warszawa, 1927 rok.

Mokre brukowane ulice błyszczały w świetle latarni gazowych, a dorożki przemykały leniwie obok nielicznych przechodniów. Noc pachniała deszczem i dymem z pieców, które rozgrzewały kamienice Powiśla. W zaułku przy ulicy Tamka leżało ciało młodej kobiety – blade, wykręcone, a na szyi widniały ślady grubego sznura.

Komisarz Michał Radecki z Wydziału Śledczego Komendy Stołecznej stał nad zwłokami, osłaniając papierosem twarz od wiatru. Wysoki, barczysty, o ostrych rysach i ciemnych włosach zaczesanych do tyłu, wyglądał bardziej na oficera wojska niż na policjanta.

– Druga w tym miesiącu – mruknął stojący obok aspirant Nowicki, młody, ambitny, ale jeszcze naiwny. – Ten sam sposób. Sznur i ten… podpis.

Radecki przykucnął i odchylił głowę ofiary. Na czole, rozmazaną kredką do oczu, ktoś narysował krzyż.

– Podpis – powtórzył komisarz. – Zbrodniarz chce, żebyśmy wiedzieli, że to jego dzieło.

– A może to jakiś obłąkany? – zasugerował Nowicki.

– Nie. Obłąkani działają chaotycznie. A tu mamy system. – Radecki zgasił papierosa i schował niedopałek do kieszeni. – To początek czegoś większego.

---

Nazajutrz warszawskie kawiarnie na Nowym Świecie pełne były dziennikarzy i literatów. „Kurier Warszawski” opublikował już sensacyjny nagłówek:

„Tajemniczy morderca grasuje na Powiślu. Ofiarą – młoda krawcowa.”

Radecki siedział przy stoliku w kawiarni „Ziemiańska”, gdzie przy sąsiednich stolikach gawędzili poeci Skamandra. Pił mocną kawę i wertował akta poprzedniej sprawy. Pierwsza ofiara – robotnica z fabryki tytoniowej. Druga – krawcowa. Obie młode, samotne, wracające późno z pracy.

Do stolika dosiadła się Helena Gradowska, reporterka „Kuriera”, kobieta w kapeluszu z szerokim rondem i papierosem w długiej lufce.

– Komisarzu – zaczęła, poprawiając rękawiczki – podobno to nie pierwszy raz, kiedy w Warszawie grasuje taki drapieżnik. Plotki mówią o czymś podobnym sprzed trzech lat.

– Plotki – odparł Radecki chłodno. – Ale czasem warto ich posłuchać.

– Jeśli pan będzie potrzebował informacji z gazet, proszę pamiętać, że mam swoje źródła. – Uśmiechnęła się tajemniczo. – Nie wszyscy mówią policji prawdę, ale dziennikarzom owszem.

– A dziennikarze zwykle kłamią w druku – odbił Radecki. – Ale może mi się pani przyda.

----

Kilka dni później Radecki otrzymał raport od lekarza sądowego. Na ciele obu kobiet znaleziono ślady rzadkiej maści – używanej podobno w niektórych prywatnych klinikach. To mogło oznaczać, że morderca miał dostęp do leków.

– Lekarz, felczer, może ktoś ze szpitala – wyliczał Nowicki. – A może po prostu złodziej leków?

– Albo ktoś, kto pracuje w prosektorium – dodał Radecki. – Znasz szpital św. Ducha?

– Owszem.

– Tam zaczniemy.

Wizyta w szpitalu przyniosła nieoczekiwane rezultaty. Jeden z dozorcy wspomniał o „dziwnym młodzieńcu”, który kilka razy kręcił się wieczorami przy magazynie leków. Podobno miał bliznę na lewym policzku i mówił z kresowym akcentem.

– To nam wystarczy – stwierdził Radecki. – Kresowy akcent w Warszawie to trop, nie pospolitość.

---

Nim jednak śledczy zdążyli ruszyć dalej, znaleziono trzecią ofiarę. Tym razem na Pradze, w starym magazynie portowym. Ten sam schemat: duszenie sznurem, krzyż na czole.

Na miejscu zbrodni Radecki spotkał się znów z Heleną.

– Panie komisarzu, teraz to już pan nie ukryje przed prasą. Ludzie mówią o „Krzyżowym Mordercy”.

– Niech mówią. Ale jeśli chce pani dożyć następnego numeru, niech się pani nie wtrąca.

– A może właśnie muszę? – odparła chłodno. – Wie pan, ilu ludzi znika w Warszawie, a policja nawet nie reaguje? Tylko że teraz mamy podpis, więc nagle wszyscy się interesują.

Radecki spojrzał na nią ostro, ale po chwili spuścił wzrok.

– Pani Gradowska, czasem łatwiej tropi się drapieżnika, gdy ma się kogoś, kto potrafi zdobyć informacje, gdzie policja nie ma wstępu.

– Więc jednak się przydam?

– Jeszcze zobaczymy.

---

Śledztwo prowadziło Radeckiego coraz głębiej – od eleganckich kawiarni, gdzie oficerowie i artyści pili absynt, po ciemne zaułki Woli, pełne przemytników i bandyterki. W każdym z tych światów ktoś coś widział, ktoś coś słyszał.

Tymczasem zabójca uderzał dalej. Czwarta ofiara – nauczycielka muzyki. Piąta – córka drobnego urzędnika. Za każdym razem ta sama metoda, ten sam krzyż.

W gazetach wrzało. „Krzyżowy Morderca” stawał się postrachem stolicy. Ludzie bali się wychodzić po zmroku, a dorożkarze odmawiali kursów na Powiśle i Pragę.

---

Radecki był coraz bardziej zmęczony. Spał po dwie, trzy godziny, resztę czasu spędzał na przesłuchaniach i pościgach. Zaczął podejrzewać, że sprawa nie jest dziełem samotnego szaleńca. Zbyt precyzyjne były te zbrodnie, zbyt dobrze zaplanowane.

Pewnego wieczoru w jego gabinecie pojawił się stary znajomy – major Stanisław Brzozowski z Oddziału II Sztabu Generalnego, zajmujący się wywiadem.

– Michał, nie szukasz czasem czegoś, co pachnie polityką? – spytał, siadając ciężko w fotelu.

– Polityką? To zwykłe morderstwa.

– Nic nie jest zwykłe, jeśli w tle majaczy wschód. Niektórzy twierdzą, że ten morderca to agent prowokator, który ma siać panikę w stolicy.

– Agent? – Radecki zmrużył oczy. – W takim razie muszę go znaleźć szybciej, niż myślałem.

---

Radecki, choć sceptyczny wobec sugestii majora Brzozowskiego, zaczął przyglądać się sprawie pod kątem politycznym. Okazało się, że ojciec jednej z ofiar – urzędnik ministerstwa – pracował nad wrażliwymi dokumentami. Kolejna ofiara miała brata w policji granicznej. Związek? Czy przypadek?

Komisarz czuł, że zbrodnie są bardziej skomplikowane niż wyglądały.

– Nowicki – powiedział wieczorem w komendzie – nie szukamy już tylko szaleńca. Szukamy kogoś, kto zabija nie tylko dla przyjemności. To teatr. Ktoś odgrywa rolę, by coś ukryć.

– Co ukryć? – spytał aspirant.

– Jeszcze nie wiem.

---

Helena Gradowska znów zjawiła się w jego życiu w najmniej oczekiwanym momencie. Zaprosiła go do swojej redakcji, gdzie pokazała listy, które zaczęły przychodzić na adres „Kuriera Warszawskiego”.

Były to anonimy, pisane starannym pismem. „Śmierć jest oczyszczeniem”, głosił jeden z nich. „Warszawa musi zobaczyć swój grzech”, pisał inny. A na końcu – podpis: Krzyżowy.

– Komisarzu, to wygląda na manifest – rzekła Helena. – On pisze do mnie, bo wie, że ja to wydrukuję.

– Niech pani tego nie drukuje.

– A jeśli to jedyny sposób, by go sprowokować?

Radecki spojrzał na nią długo. Wiedział, że ma rację – ale wiedział też, że ryzykuje własnym życiem.

---

Kilka dni później Gradowska opublikowała fragment jednego z listów. Warszawa zawrzała. A jeszcze tego samego wieczoru dziennikarka zniknęła.

– Porwał ją – warknął Radecki, trzasnąwszy pięścią w biurko. – Chce pokazać, że policja jest bezradna.

Ślady prowadziły na Pragę, do opuszczonej fabryki nad Wisłą. Radecki zebrał kilku ludzi i ruszył nocą. Wiał wiatr, deszcz bił o blaszane dachy.

W środku znaleźli Helene – związana, zakneblowana, ale żywa. A obok niej stał mężczyzna z nożem. Blizna na policzku, ciemny płaszcz.

– Zostawcie mnie! – krzyczał. – Ona miała mówić prawdę! To wy wszyscy jesteście winni!

Radecki uniósł rewolwer.

– Rzuć nóż.

– Nie rozumiecie! – wył mężczyzna. – To oni kazali mi! Ja tylko oczyszczam miasto!

Na moment w oczach Radeckiego pojawił się błysk zrozumienia.

– Kto „oni”? – zapytał twardo. – Kto cię przysłał?

Ale morderca zamiast odpowiedzieć, rzucił się do ataku. Padły strzały. Kula ugodziła go w pierś, przewrócił się, uderzył głową o beton. Leżał bez życia.

---

Nazajutrz raport trafił na biurko komendanta. Zabójcą okazał się Leon Tarwid, były sanitariusz wojskowy, weteran wojny 1920 roku. Po wojnie imał się różnych prac, w tym w szpitalu św. Ducha.

– Obłąkany fanatyk – podsumował komendant. – Sprawa zamknięta.

Ale Radecki nie był przekonany. W rzeczach Tarwida znaleziono koperty z pieniędzmi, oznaczone sygnaturami bankowymi. Zbyt duże sumy, jak na byłego sanitariusza.

– To był tylko pionek – szepnął do siebie Radecki. – Ktoś nim sterował.

Helena, siedząca obok, skinęła głową.

– Ale pionek i tak zbiera wszystkie ciosy. Prawdziwi gracze siedzą w gabinetach.

– Może kiedyś ich znajdę – odparł komisarz, wkładając płaszcz. – Ale na razie Warszawa chce wierzyć, że potwór jest martwy.

---

Epilog

Jesień 1927 roku przyniosła spokój. „Krzyżowy Morderca” został pochowany w bezimiennym grobie na Powązkach. Gazety grzmiały o triumfie policji, a ludzie znów zaczęli wychodzić wieczorami na ulice.

Tylko Radecki wiedział, że historia się nie skończyła. Bo w szufladzie jego biurka leżała kartka, którą znalazł w kieszeni Tarwida.

Na niej widniało kilka słów, zapisanych starannym charakterem:

„Gdy pierwszy pionek padnie, wkrótce ruszy hetman.”

Komisarz zgasił papierosa i spojrzał w okno na oświetlony gazowymi lampami Nowy Świat. Wiedział, że to dopiero początek.