Scenariusze historyczne

1903 Powstanie ilindeńskie

1904–1908 Walki w Macedonii

1905 Powstanie łódzkie

1907 Powstanie chłopskie w Rumunii

1910 Powstanie albańskie

1911–1912 Wojna włosko-turecka

1912–1913 Wojny bałkańskie

1912–1913 I wojna bałkańska

1913 II wojna bałkańska

1914 Powstanie chłopskie w Albanii

1914–1918 I wojna światowa

1916 Powstanie wielkanocne

1917–1921 Wojna domowa w Rosji

1917–1921 Wojna ukraińsko-sowiecka

1918 Wojna gruzińsko-ormiańska

1918 Wojna gruzińsko-turecka

1918 Wojna domowa w Finlandii

1918 Wojna polsko-czeska o Śląsk Cieszyński

1918–1919 Konflikt gruzińsko-rosyjski o Soczi

1918–1919 Wojna polsko-ukraińska

1918–1919 Powstanie wielkopolskie

1918–1920 Estońska wojna o niepodległość

1918–1920 Łotewska wojna o niepodległość

1919 Wojna węgiersko-rumuńska

1919 Powstanie bożonarodzeniowe

1919–1922 Wojna grecko-turecka

1919–1923 Turecka wojna o niepodległość

1919–1920 Wojna czechosłowacko-węgierska

1919–1921 Powstania śląskie

1919–1921 Wojna polsko-bolszewicka

1919–1922 Irlandzka wojna o niepodległość

1920 Wojna polsko-litewska

1920 Wojna o Wlorę

1921 Wojna gruzińsko-rosyjska

1921 Powstanie w zachodnich Węgrzech

1922–1923 Irlandzka wojna domowa

1924 Powstanie gruzińskie przeciwko Związkowi Radzieckiemu

1934 Strajk górników w Asturii

1934 Wojna domowa w Austrii

1936–1939 Wojna domowa w Hiszpanii

1939 Wojna słowacko-węgierska

1939 Okupacja Zakarpacia przez Węgry

1939–1945 II wojna światowa

1939 Radziecka agresja na Polskę

1939–1940 Wojna zimowa

1940–1941 Wojna grecko-włoska

1941–1945 Wojna niemiecko-radziecka

1941–1944 Wojna kontynuacyjna

1944 Słowackie powstanie narodowe

1944–1956 Wojna partyzancka w krajach bałtyckich

1945–1949 Wojna domowa w Grecji

1953 Powstanie w NRD

1956 Powstanie poznańskie

1956 Rewolucja węgierska

1956–1962 Operacja „Żniwa” (Operation Harvest)

1958 Pierwsza wojna dorszowa

1959–2011 Konflikt baskijski

1968 Radziecka interwencja w Czechosłowacji

1968–1998 Konflikt w Irlandii Północnej („The Troubles”)

1970–1984 Niepokoje społeczne we Włoszech

1972–1973 Druga wojna dorszowa

1974 Turecka inwazja na Cypr

1975–1976 Trzecia wojna dorszowa

1988–1994 Wojna o Górski Karabach

1989 Rewolucja w Rumunii

1991 Wojna dziesięciodniowa

1991–1992 Wojna gruzińska przeciwko sojuszowi rosyjsko-osetyjskiemu

1991–1993 Wojna domowa w Gruzji

1991–1995 Wojna w Chorwacji

1992 Wojna w Naddniestrzu

1992 Konflikt osetyjsko-inguski konflikt

1992–1993 Pierwsza wojna gruzińska przeciwko sojuszowi rosyjsko-abchaskiemu

1992–1995 Wojna w Bośni

1993 Incydent w Cherbourgu

1993 Kryzys konstytucyjny w Rosji

1994–1996 Pierwsza wojna czeczeńska

1997 Niepokoje w Albanii

1998–1999 Wojna w Kosowie

1998–obecnie Kampania dysydenckich ugrupowań irlandzkich republikanów

1998 Druga wojna gruzińska przeciwko sojuszowi rosyjsko-abchaskiemu

1999 Wojna w Dagestanie

1999–2009 Druga wojna czeczeńska

1999–2001 Konflikt zbrojny w dolinie Preševa

Powstanie ilindeńskie

Było to wystąpienie zbrojne Macedończyków przeciw tureckiej niewoli w 1903 roku. Było przygotowywane od 1893 roku, kiedy macedońscy patrioci stworzyli konspiracyjne ugrupowanie polityczno-wojskowe Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna (WMOR). Należy wiedzieć, że powołała ona struktury we wszystkich okręgach Macedonii, między innymi szkoląc i zbrojąc czetników, a także działając w wywiadzie, propagandzie i dyplomacji w całej Europie. Współpracowała z socjalistami. Musiała stawić czoła nie tylko Turkom, ale i zakusom Serbów, Bułgarów oraz Greków, którzy uzurpowali sobie prawo do aneksji Macedonii, wysyłając tam w 1902 roku własne oddziały, niekiedy składające się z Macedończyków (na przykład probułgarscy wyrchowiści).

Decyzja o wybuchu powstania podjęta została na zjeździe WMOR w Salonikach 2-3 stycznia 1903 roku, a przypieczętowana, między innymi wskutek działań terrorystycznej organizacji Gemidża i fali tureckiego odwetu, na kongresie bitolskiego okręgu wojskowego, który odbył się 2-7 maja 1903 roku. Powstanie wybuchło 2 sierpnia (dzień św. Ilii, czyli Eliasza, stąd nazwa). Na jego czele stanęli A. Lozancev, D. Gruev i B. Sarafov (duży udział w przygotowaniach miał także G. Delcev, zabity w tureckiej zasadzce 4 maja). Powstańcy atakowali nieduże oddziały tureckie, przejmowali miejscowości zamieszkane przez większość chrześcijan, przerywali linie łączności i komunikacji okupanta, rekrutowali i szkolili czetników. Do najbardziej spektakularnych zwycięstw WMOR należało zajęcie Kruszewa oraz utworzenie tzw. Republiki Kruszewskiej, a także sukces odniesiony w bitwie pod Karbunicą. Powstańcy zostali wsparci przez Bułgarów i częściowo Albańczyków, byli natomiast zwalczani przez Greków.

Po 3 miesiącach zmagań Turcy skoncentrowali w Macedonii znaczne siły (około 200 000), zmuszając WMOR do poddania się. Grupy tzw. buszybuzuków dokonały licznych masakr ludności cywilnej. Plan większości przywódców powstania ilindeńskiego zakładał interwencję mocarstw zachodnich i wywalczenie autonomii w ramach państwa tureckiego. Pod wpływem opinii publicznej rządy państw zachodnich oraz Rosji wywarły nacisk na władze Turcji, zmuszając je do podpisania 10 stycznia 1904 roku planu zakładającego zmianę polityki wobec ludności chrześcijańskiej w Macedonii i międzynarodową kontrolę.

Powstanie ilindeńskie miało ważne znaczenie dla kształtowania się świadomości narodowej Macedończyków.

Walki w Macedonii w latach 1904–1908, znane w historiografii jako walka o Macedonię (bądź grecka walka narodowa w Macedonii), były krwawym, partyzanckim konfliktem etniczno-religijnym na terytorium macedońskich wilajetów Imperium Osmańskiego. Wojna ta toczyła się głównie pomiędzy greckimi a bułgarskimi oddziałami partyzanckimi (oraz w mniejszym stopniu serbskimi) przy jednoczesnych starciach z regularną armią osmańską.

Podłoże i przyczyny konfliktu

• Skutki powstania ilindeńskiego (1903): Po krwawym stłumieniu antytureckiego powstania przez Osmanów, wpływy probułgarskiej Wewnętrznej Macedońsko-Adrianopolskiej Organizacji Rewolucyjnej (WMRO) gwałtownie wzrosły, co zaniepokoiło Ateny i Belgrad.

• Wojna propagandowa i religijna: Rywalizacja dotyczyła narodowej tożsamości macedońskich Słowian. Przynależność narodowa zależała wówczas w dużej mierze od tego, czy dana wieś podlegała pod Patriarchat Konstantynopolitański (opcja grecka), czy pod Egzarchat Bułgarski (opcja bułgarska).

• Dążenia terytorialne: Grecja, Bułgaria i Serbia dążyły do zabezpieczenia swoich przyszłych roszczeń terytorialnych do Macedonii na wypadek nieuchronnego upadku Imperium Osmańskiego.

Przebieg działań zbrojnych (1904–1908)

• Grecka ofensywa (Andarci): Od 1904 roku grecki rząd i Grecki Komitet Macedoński zaczęły potajemnie finansować i wysyłać do Macedonii uzbrojone oddziały ochotników (tzw. andartów), którymi dowodzili doświadczeni oficerowie z wolnej Grecji i Krety.

• Wojna partyzancka i terror: Walki miały charakter asymetryczny. Polegały na zasadzkach, rajdach, likwidacji liderów wroga oraz brutalnych pacyfikacjach wiosek, które sprzyjały konkurencyjnej nacji.

• Rola postaci kluczowych:

o Pavlos Melas – grecki oficer, którego śmierć w starciu z Turkami w 1904 roku uczyniła z niego narodowego męczennika i zradykalizowała grecką opinię publiczną do masowego wsparcia walk.

o Ion Dragoumis – grecki dyplomata w Monastirze (Bitoli), który koordynował i finansował grecki opór.

• Front północny: W północnej części regionu dochodziło do równoległych walk pomiędzy oddziałami serbskich czetników a strukturami bułgarskimi.

🏁 Koniec konfliktu i skutki

• Rewolucja młodoturecka (1908): Walki zakończyły się nagle w lipcu 1908 roku z powodu przewrotu politycznego w Salonikach. Nowe władze (Młodoturcy) ogłosiły amnestię, wprowadziły konstytucję i obiecały równe prawa dla wszystkich grup etnicznych, co skłoniło partyzantów do złożenia broni.

• Bilans: Czteroletnia wojna zakończyła się patem geopolitycznym, lecz strategicznie Grecja zdołała powstrzymać bułgarską dominację w południowej i środkowej Macedonii. Podział stref wpływów z tego okresu ukształtował granice i sojusze, które bezpośrednio doprowadziły do wybuchu wojen bałkańskich (1912–1913).

Powstanie łódzkie (nazywane też powstaniem czerwcowym) trwało od 21 do 25 czerwca 1905 roku i było zbrojnym buntem robotników w Łodzi przeciwko Imperium Rosyjskiemu, stanowiącym kluczowy epizod rewolucji 1905 roku.

Najważniejsze informacje o powstaniu

• Kiedy: 21–25 czerwca 1905 roku

• Przyczyny:

o Narastający kryzys społeczno-ekonomiczny i bezrobocie

o Ostrzał pokojowej demonstracji przez patrol kozacki 18 czerwca 1905 roku (co najmniej 5 zabitych i wielu rannych), których pogrzeb przerodził się w masowy protest około 70 tysięcy robotników.

• Przebieg i skala:

o 22 czerwca wybuchły regularne walki zbrojne, m.in. na ul. Wschodniej.

o Robotnicy wznieśli w mieście około 100 barykad (m.in. róg ul. Wschodniej i Południowej, okolice szosy Kokocińskiej, park Źródliska).

o Do stłumienia buntu władze carskie rzuciły duże siły wojskowe: 6 pułków piechoty, 2 pułki kawalerii oraz pułk kozaków.

• Straty:

o Oficjalnie zginęło ponad 150 osób (Polacy, Żydzi, Niemcy) oraz rannych zostało kolejnych kilkuset; szacunki nieoficjalne mówią o ponad 200 zabitych i od 800 do 2000 rannych.

• Skutek:

o Powstanie zostało brutalnie stłumione przez wojska rosyjskie, a w mieście wprowadzono stan wojenny.

Powstanie chłopskie w Rumunii w 1907 roku było jednym z największych i najbardziej krwawych zrywów chłopskich w Europie początku XX wieku.

Daty i zasięg

• Czas trwania: od lutego (lub końca lutego) do 5 kwietnia 1907 roku.

• Obszar: Wybuchło w północnej Mołdawii (w okolicach wsi Flămânzi), a następnie rozprzestrzeniło się na Wołoszczyznę i Oltenię (objęło niemal cały kraj).

Przyczyny

• Nierówności agrarne: Wielka własność ziemi była silnie skoncentrowana w rękach bogatych zięciów, kościoła, korony oraz wielkich dzierżawców (często żydowskich pośredników), podczas gdy miliony chłopów cierpiały na głód ziemi.

• System dzierżawy i wyzysk: Chłopi byli zmuszani do podpisywania niekorzystnych umów dzierżawnych, a rosnące czynsze i nadużycia pośredników doprowadziły wieś do skrajnej nędzy.

• Iskra zapalna: Rozpoczęło się od strajków i buntów przeciwko wielkim dzierżawcom w północnej Mołdawii (m.in. w miastach takich jak Flămânzi, Pașcani czy Botoșani), które szybko przerodziły się w ogólnoekspansywny ruch rebeliancki.

Przebieg i stłumienie

• Chłopi niszczyli dwory, palili dokumenty i magazyny zbożowe, a czasem atakowali pośredników.

• Rząd liberalny wprowadził stan wyjątkowy i użył armii rumuńskiej na masową skalę (wspartej m.in. artylerią), która krwawo stłumiła rozruchy.

• Ofiary: Oficjalne dane mówiły o 419 zabitych, ale szacunki historyków są znacznie wyższe – wahają się od kilkuset do nawet ponad 11 000 zabitych chłopów; a ok. 10 000 uwięziono. Zginęło również kilkunastu żołnierzy.

Skutki

• Władze zostały zmuszone do przeprowadzenia częściowych reform społecznych i gospodarczych.

• W grudniu 1907 roku uchwalono ustawy regulujące umowy rolne, a w 1908 roku wprowadzono ograniczenia dotyczące wielkości dzierżaw.

• Powołano instytucje kredytowe dla rolników (np. Casa Rurală) oraz wzmocniono tajną policję polityczną (Siguranța).

Powstanie albańskie w 1910 roku (marzec–lipiec 1910) było zbrojnym zrywem Albańczyków przeciwko polityce centralizacji i nowym podatkom wprowadzonym przez rząd Młodoturków w Imperium Osmańskim.

Najważniejsze informacje:

• Przyczyny:

o Sprzeciw wobec nacjonalistycznej i centralizacyjnej polityce Młodoturków, która narzucała turecką kontrolę.

o Nowe podatki oraz próby rozbrojenia ludności albańskiej i poboru do wojska.

• Przywódcy:

o Isa Boletini oraz Idriz Seferi.

• Przebieg:

o Powstanie wybuchło w wilajecie kosowskim (głównie w Kosowie).

o Rebelianci zaatakowali m.in. Prisztinę i Ferizaj oraz zablokowali linię kolejową w wąwozie Kačanik.

o W odpowiedzi Imperium Osmańskie ogłosiło stan wojenny i wysłało kilkudziesięciotysięczną armię pod dowództwem Mahmuda Ševketa Paszy.

o Po ciężkich walkach w lipcu 1910 roku powstanie zostało stłumione, a buntownicy wycofali się w region Drenicy.

• Skutki:

o Wojska osmańskie przeprowadziły represje (palenie wsi, egzekucje).

o Władze zakazały używania alfabetu łacińskiego w publikacjach albańskich oraz zamknęły szkoły narodowe.

o Mimo klęski, powstanie to było ważnym etapem prowadzącym do kolejnych buntów w 1911 i 1912 roku, które ostatecznie zaowocowały proklamowaniem niepodległości Albanii w listopadzie 1912 roku.

Wojna włosko-turecka to konflikt zbrojny toczony między Królestwem Włoch a Imperium Osmańskim w dniach od 29 września 1911 roku do 18 października 1912 roku.

Przebieg i przyczyny konfliktu

• Cel Włoch: Młode, zjednoczone państwo włoskie pragnęło zdobyć własne kolonie w Afryce Północnej, a jego wzrok padł na osmańską Trypolitanię i Cyrenajkę (dzisiejsza Libia).

• Nowinki techniczne: Podczas tej wojny po raz pierwszy w historii wojskowości masowo użyto samolotów do celów bojowych (rozpoznanie i bombardowanie).

• Opór turecki: Wojskami osmańskimi na miejscu dowodził m.in. Mustafa Kemal (późniejszy twórca nowoczesnej Turcji).

• Koniec walk: Wojnę zakończył wybuch I wojny bałkańskiej, co zmusiło Turcję do podpisania traktatu pokojowego.

Skutki

• Traktat w Lozannie (18 października 1912): Imperium Osmańskie utraciło Trypolitanię i Cyrenajkę na rzecz Włoch (co doprowadziło do powstania kolonialnej Libii), a Włochy zatrzymały archipelag Dodekanezu na Morzu Egejskim.

• Archiwalne materiały z tego okresu można zobaczyć m.in. jako [Wojna włosko-turecka o Trypolitanię] | Polona.

Wojny bałkańskie to dwa konflikty zbrojne toczone na Półwyspie Bałkańskim w latach 1912–1913, które stały się bezpośrednim preludium do I wojny światowej.

I wojna bałkańska (8 października 1912 – 30 maja 1913)

• Strony konfliktu: Liga Bałkańska (Bułgaria, Serbia, Grecja i Czarnogóra) przeciwko Imperium Osmańskiemu.

• Przyczyna: Chęć wyparcia osłabionego Imperium Osmańskiego z Europy i podział jego ostatnich terytoriów bałkańskich (głównie Macedonii i Tracji).

• Przebieg i wynik: Wojska Ligi Bałkańskiej odniosły szybkie zwycięstwa. Na mocy traktatu londyńskiego z 30 maja 1913 roku Turcja zrzekła się niemal wszystkich swoich posiadłości europejskich (na zachód od linii Enez–Midye). Proklamowano wówczas niepodległość Albanii (28 listopada 1912).

II wojna bałkańska (29 czerwca – 10 sierpnia 1913)

• Strony konfliktu: Bułgaria przeciwko dotychczasowym sojusznikom – Serbii, Grecji, Czarnogórze – oraz Rumunii i Imperium Osmańskiemu.

• Przyczyna: Niezadowolenie Bułgarii z podziału ziem zdobytych w pierwszej wojnie (zwłaszcza spornej Macedonii).

• Przebieg i wynik: Bułgaria została szybko pokonana przez koalicję sąsiadów i Turcję, która odzyskała część terytoriów. Konflikt zakończył się podpisaniem traktatu bukaresztańskiego 10 sierpnia 1913 roku. Bułgaria utraciła większość zdobyczy terytorialnych, a największe korzyści zyskały Grecja i Serbia.

Powstanie albańskie w 1914 roku (znane też jako powstanie chłopskie lub powstanie muzułmańskie w środkowej Albanii) to zbrojny bunt ludności wiejskiej przeciwko rządzącemu od marca 1914 roku niemieckiemu księciu Wilhelmowi zu Wiedowi.

Najważniejsze informacje:

• Czas trwania: wiosna – wrzesień 1914 roku (główna faza trwała od maja do września).

• Obszar: środkowa Albania (głównie niziny pomiędzy Tiraną, Durrës, Kavajë i Elbasan).

• Przywódcy: Haxhi Qamili, Arif Hiqmeti, Musa Qazimi oraz Mustafa Ndroqi.

• Przyczyny:

o Niechęć chrześcijańskiego, europejskiego księcia i narzucanych przez mocarstwa zachodnie porządków państwowych przez konserwatywną, muzułmańską ludność wiejską.

o Przywiązanie do dawnych struktur osmańskich (podatkowych, prawnych i administracyjnych).

o Manipulacje i wsparcie polityczne ze strony lokalnych watażków (m.in. Esada Paszy Toptaniego) oraz sentymenty pro-osmańskie.

• Główne żądania:

o Powrót Albanii pod zwierzchnictwo sułtana Imperium Osmańskiego.

o Przywrócenie prawa islamskiego (szariatu) i ogłoszenie amnestii.

o Usunięcie księcia Wilhelma zu Wied.

• Skutki:

o Bunt zakończył się sukcesem rebeliantów – przytłoczony chaosem wewnętrznym oraz wybuchem I wojny światowej książę Wilhelm zu Wied opuścił kraj już po pół roku we wrześniu 1914 roku, co doprowadziło do załamania się Księstwa Albanii i wciągnięcia kraju w wir wojennych okupacji.

Powstanie wielkanocne

Strony konfliktu

Irlandia

Irlandzkie Bractwo Republikańskie

• Irlandzcy Ochotnicy

• Irlandzka Armia Obywatelska

• Cumann na mBan

• Hibernian Rifles

• Fianna Éireann

Imperium brytyjskie

• British Army

• Policja

Royal Irish Constabulary

Dowódcy

Patrick Pearse

James Connolly

William Henry Muir Lowe

John Grenfell Maxwell

Siły

1250 w Dublinie, ok. 2 tys.-3 tys. poza Dublinem 16 tys. żołnierzy i 1 tys. uzbrojonych policjantów w Dublinie pod koniec tygodnia

Straty

64 zabitych,

nieznana liczba rannych,

16 straconych 132 zabitych,

397 rannych

Multimedia w Wikimedia Commons

Powstanie wielkanocne (irl. Éirí Amach na Cásca, ang. Easter Rising) – wystąpienie zbrojne grupy powstańców w Dublinie 24 kwietnia 1916 roku.

Przebieg wydarzeń

W drugi dzień świąt wielkanocnych powstańcy (połączone siły Irlandzkich Ochotników i socjalistycznej Armii Obywatelskiej Jamesa Connolly’ego) opanowali gmach dublińskiej poczty oraz wiele innych budynków w mieście i proklamowali utworzenie Republiki Irlandii, której prezydentem został Patrick Pearse[1]. Nie uzyskali jednak poparcia ludności miasta. Przeciwko 2 tys. powstańców ruszyła brytyjska armia. Walki, podczas których gmach poczty i okolice zostały zniszczone ogniem artyleryjskim, trwały sześć dni. Ostatecznie okrążeni powstańcy skapitulowali. Powstanie kosztowało życie około 500 osób i okazało się totalnym niepowodzeniem. Większość Irlandczyków uznała powstańców odpowiedzialnymi za wielkie zniszczenia, jakich w trakcie walk doznał Dublin.

Pokonawszy powstańców przy poparciu lub milczeniu większości Irlandczyków, brytyjski rząd popełnił jednak ogromny błąd. W krótkim czasie straconych zostało 16 przywódców powstania (w tym Patrick Pearse i James Connolly). Egzekucje te wywołały oburzenie nie tylko w Irlandii, ale też w Wielkiej Brytanii i USA. Rząd brytyjski zmienił kolejnym 75 powstańcom wyroki śmierci na dożywotnie pozbawienie wolności, ale było już za późno. Mimo militarnej klęski powstańcy zwyciężyli propagandowo, zyskując sympatię milionów ludzi. Wystraszeni Brytyjczycy aresztowali 2,5 tys. Irlandczyków, którzy w większości nie mieli nic wspólnego z powstaniem. To jedynie pogorszyło sytuację. Umiarkowane ugrupowania w Irlandii bardzo szybko straciły poparcie na rzecz radykałów. Najbardziej wzrosło poparcie dla Sinn Féin, która nie miała nic wspólnego z powstaniem, ale stała się głównym celem represji. Michael Collins (jeden z powstańców) rozpoczął odbudowę Irlandzkich Ochotników, wkrótce przekształcając ich w Irlandzką Armię Republikańską (IRA). Chcąc powstrzymać radykalizację nastrojów, rząd ułaskawił powstańców i zaczął zwalniać aresztantów. Jednak działania te były spóźnione – większość Irlandczyków popierała już zwolenników walki o niepodległość.

Często powstanie to uznaje się za początek IRA, która zresztą przez cały okres swego istnienia uznaje się za armię powołanej wtedy republiki. Postawy tej nie zmieniło utworzenie w 1949 roku Republiki Irlandzkiej obejmującej 26 hrabstw, gdyż republika proklamowana przez powstańców w 1916 roku obejmowała wszystkie 32 irlandzkie hrabstwa (czyli dzisiejszą Republikę Irlandii i Irlandię Północną).

Wojna domowa w Rosji rozpoczęła się pod koniec 1917 roku (po rewolucji październikowej) i trwała do 1922 roku, stanowiąc wielostronny konflikt zbrojny na terytorium dawnego Imperium Rosyjskiego.

Kluczowe elementy i geneza w 1917 roku:

• Rewolucja lutowa (luty/marzec 1917): Obalenie caratu Mikołaja II i utworzenie Rządu Tymczasowego oraz systemu dwuwładzy (współistnienie Rządu Tymczasowego i Rad Delegatów Robotniczych i Żołnierskich).

• Rewolucja październikowa (listopad 1917): Zbrojny przewrót przeprowadzony przez bolszewików pod wodzą Włodzimierza Lenina, który obalił Rząd Tymczasowy i dał początek rządom komunistycznym.

• Zapalnik wojny domowej: Przejęcie władzy przez bolszewików, rozwiązanie przez nich demokratycznie wybranej Konstytuanty w styczniu 1918 roku oraz dążenie do natychmiastowego wycofania się z I wojny światowej doprowadziły do zjednoczenia sił antybolszewickich.

Strony konfliktu:

• Czerwoni: Bolszewicy i ich formacje zbrojne (Armia Czerwona utworzona w lutym 1918 roku), dążące do utajnienia i utrzymania władzy komunistycznej.

• Biali: Zróżnicowany obóz przeciwników bolszewików (monarchiści, liberałowie, umiarkowani socjaliści, wojskowi dawnej armii carskiej).

• Zieloni oraz ruchy narodowe: Chłopskie oddziały samoobrony oraz ruchy niepodległościowe na obrzeżach dawnego imperium (w tym Polska, Finlandię czy kraje bałtyckie).

• Interwencja zagraniczna: Wojska państw Ententy (m.in. Wielkiej Brytanii, Francji, USA, Japonii), które wspierały „białych”.

Wojna ukraińsko-sowiecka (wojna ukraińsko-bolszewicka) trwała w latach 1917–1920 i była zbrojną walką o niepodległość Wojna ukraińsko-sowiecka – Wikipedia, wolna encyklopedia oraz przetrwanie Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) zmagającej się z Rosją Radziecką, Ukraińską SRR oraz ruchami Białych Rosjan.

Najważniejsze informacje o konflikcie

• Czas trwania: grudzień 1917 – listopad 1920 roku.

• Główne strony:

o Po stronie ukraińskiej: wojska Ukraińskiej Republiki Ludowej pod dowództwem Symona Petlury (oraz sojusznicze wojska polskie w 1920 roku).

o Po stronie bolszewickiej: Armia Czerwona, wojska Rosji Radzieckiej oraz marionetkowy rząd Ukraińskiej SRR.

• Przyczyny: Próba uniezależnienia się Ukrainy po upadku Imperium Rosyjskiego i rewolucji 1917 roku oraz dążenia bolszewików do włączenia ziem ukraińskich w struktury państwa komunistycznego i rozprzestrzenienia rewolucji.

• Sojusz polsko-ukraiński (1920): W kwietniu 1920 roku Józef Piłsudski i Symon Petlura podpisali Sojusz polsko-ukraiński w 1920 roku - Wojna polsko-bolszewicka Przystanek Historia umowę w Warszawie, dążąc do wyparcia bolszewików i zabezpieczenia niepodległości obu państw. Wspólna ofensywa doprowadziła m.in. do zdobycia Kijowa w maju 1920 roku.

• Skutek i zakończenie: Wojna zakończyła się klęską sił URL i zwycięstwem bolszewików. Terytorium Ukrainy zostało w większości wcielone do Ukraińskiej SRR, Galicja Wschodnia i Wołyń przypadły Polsce (na mocy traktatu ryskiego w 1921 roku), a władze URL zostały internowane w Polsce.

Wykład historyczny przybliżający dzieje ukraińskich aspiracji niepodległościowych i przebieg walk w latach 1917–1921:

Wojna ormiańsko-gruzińska była krótkim konfliktem zbrojnym o podłożu terytorialnym, który trwał od 7 do 31 grudnia 1918 roku.

Najważniejsze informacje o konflikcie:

• Strony konfliktu: Demokratyczna Republika Armenii oraz Demokratyczna Republika Gruzji.

• Przyczyny: Upadek Imperium Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego oraz spory o przynależność państwową spornych terytoriów na Kaukazie Południowym (głównie prowincji Lorri, Achalkalaki, Ardahan i Borchalo).

• Obszar walk: Prowincje Lorri i Achalkalaki.

• Dowódcy:

o Armenia: gen. Drastamat Kanajan.

o Gruzja: gen. Giorgi Mazniaszwili, gen. Giorgi Kwinitadze, Waliko Jugheli.

• Przebieg i zakończenie:

o Konflikt wybuchł 7 grudnia 1918 roku.

o Działania zbrojne zakończyły się pod koniec grudnia, a w styczniu 1919 roku wypracowano rozejm dzięki mediacji brytyjskiej (Wielka Brytania utrzymywała wówczas swoje siły na Kaukazie).

o Wojna zakończyła się militarnym status quo (nierozstrzygnięta), a sporny region Lorri ogłoszono strefą neutralną pod wspólnym zarządem.

Konflikt gruzińsko-turecki w 1918 roku był elementem tureckiej ofensywy na Kaukazie po wycofaniu się Rosji z I wojny światowej (traktat brzeski) oraz rozpadzie Zakaukaskiego Komisariatu i Federacji.

Przebieg i najważniejsze wydarzenia

• Atak turecki: Korzystając ze słabości nowych republik zakaukaskich, armia turecka wkroczyła na terytorium Gruzji, zajmując m.in. Erzurum (w marcu) oraz ważny port w Batumi (1 kwietnia 1918 roku), a następnie posuwając się w głąb kraju.

• Sojusz z Niemcami: Aby ratować niepodległość przed całkowitym podbojem przez Turcję, rząd Demokratycznej Republiki Gruzji podpisał 28 maja 1918 roku porozumienie polityczne z Niemcami w Poti. Wojska niemieckie wkroczyły do Gruzji i powstrzymały dalsze postępy Turków.

• Traktat w Batumi (4 czerwca 1918): Pod naciskiem Niemiec podpisano traktat pokojowy między Imperium Osmańskim a republikami Kaukazu (Gruzją, Armenią i Azerbejdżanem).

• Warunki traktatu dla Gruzji: Gruzja została zmuszona do oddania Turcji, części swoich terytoriów (m.in. okręgów Kars, Ardahan, Batumi, Achaltsyche i Achalkalaki – łącznie ponad 11 tys. km²) oraz do demobilizacji i wydalenia z kraju wojsk państw wrogich Turcji.

• Zakończenie działań: Wojna dla Imperium Osmańskiego zakończyła się wraz z podpisaniem przez Turcję rozejmu w Mudros 30 października 1918 roku oraz jej klęską w I wojnie światowej, co doprowadziło do wycofania wojsk tureckich z Kaukazu.

Wojna domowa w Finlandii trwała od 27 stycznia do 15 maja 1918 roku i była krwawym konfliktem o władzę w dopiero co niepodległym państwie, które krótko wcześniej oderwało się od Rosji.

Główne strony konfliktu

• Czerwoni (Fińska Socjalistyczna Republika Robotnicza): Składali się z klasy robotniczej, miejskiej i wiejskiej biedy, wspieranych przez bolszewicką Rosję (Rosyjską FSRR).

• Biali (Biała Finlandia): Tworzyli ich prawicowi konserwatyści i burżuazja, wspierani militarnie przez Cesarstwo Niemieckie oraz szwedzkich ochotników. Dużą przewagę dali im wyszkoleni w Niemczech oficerowie (jegerzy).

Przebieg i skutki

• Czas trwania: Konflikt trwał około 3,5 miesiąca i zakończył się zwycięstwem Białych.

• Ofiary: Zginęło ponad 36 tysięcy ludzi. Wielu z nich nie straciło życia na polu walki, lecz w obozach dla jeńców (czerwonych) z powodu głodu, chorób i masowych egzekucji.

Wojna polsko-czechosłowacka (często nazywana wojną siedmiodniową) to konflikt zbrojny o Śląsk Cieszyński, który rozegrał się między 23 stycznia a 3 lutego 1919 roku.

Najważniejsze informacje o konflikcie:

• Czas trwania: 23 stycznia – 3 lutego 1919 r. (właściwe zbrojne starcia trwały około 7 dni).

• Strony konfliktu:

o Czechosłowacja (ok. 16 tys. żołnierzy pod dowództwem ppłk. Josefa Šnejdárka).

o Polska (ok. 3–4 tys. żołnierzy i ochotników, Milicja Polska, pod dowództwem płk. Franciszka Latinika).

• Przyczyna: Rywalizacja o bogaty gospodarczo region Śląska Cieszyńskiego, kluczowe kopalnie węgla kamiennego oraz strategiczną Kolej Koszycko-Bogumińską.

• Przebieg:

o 23 stycznia 1919 r. wojska czechosłowackie przekroczyły granicę i zaatakowały m.in. Bogumin i Karwinę.

o Doszło do krwawych walk w tym do tragicznych wydarzeń w Stonawie (gdzie zginęło kilkudziesięciu polskich żołnierzy).

o Polskie oddziały zatrzymały natarcie czeskie w bitwie pod Skoczowem na przełomie stycznia i lutego 1919 r.

• Rozstrzygnięcie:

o Pod naciskiem mocarstw ententy zawarto rozejm i ustalono nową linię demarkacyjną.

o W lipcu 1920 r, podczas konferencji w Spa, sporny Śląsk Cieszyński został arbitralnie podzielony przez mocarstwa – zachodnia część z Koleją Koszycko-Bogumińską przypadła Czechosłowacji (tworząc tzw. Zaolzie), a wschodnia Polsce.

Konflikt gruzińsko-rosyjski związany z Soczi ma dwa główne wymiary historyczne i współczesne:

1. Historyczny spór o Soczi (1918–1919)

• Tło: Po upadku Imperium Rosyjskiego i proklamowaniu Demokratycznej Republiki Gruzji w 1918 roku wybuchł trójstronny konflikt o kontrolę nad regionem Soczi i północno-zachodnim wybrzeżem Morza Czarnego (pomiędzy Gruzją, Białymi Rosjanami – Armią Ochotniczą oraz bolszewikami).

• Przebieg: Wojska gruzińskie pod dowództwem gen. Giorgiego Mazniaszwilego podjęły działania zbrojne, aby zabezpieczyć północno-zachodnią granicę.

• Rozstrzygnięcie: Spór zakończyła brytyjska mediacja i ustalenie linii demarkacyjnych. Ostatecznie ustalono granicę gruzińsko-rosyjską wzdłuż rzeki Psou (na północ od Abchazji), uznaną w 1920 roku.

Wojna gruzińsko-rosyjska (radziecki podbój Gruzji) trwała od 14 lutego do 18 marca 1921 roku i zakończyła się likwidacją niepodległości Demokratycznej Republiki Gruzji oraz włączeniem jej w skład imperium bolszewickiego jako Gruzińskiej SRR.

Przyczyny konfliktu

• Agresja bolszewicka: Po utrwaleniu władzy w Rosji i podbiciu Azerbejdżanu oraz Armenii, władze bolszewickie w Moskwie dążyły do opanowania Kaukazu Południowego i likwidacji demokratycznego państwa gruzińskiego.

• Prowokacja wewnętrzna: W nocy z 11 na 12 lutego 1921 roku zainicjowano sfingowane „bolszewickie powstanie” w regionie granicanym, co posłużyło za pretekst do oficjalnej interwencji Armii Czerwonej.

Przebieg i siły stron

• Termin: 14 lutego – 18 marca 1921 r.

• Atak: Armia Czerwona uderzyła na Gruzję z czterech stron, angażując ok. 50 tys. żołnierzy piechoty, 2,5 tys. kawalerii, 50 samolotów i 40 czołgów.

• Obrona: Siły gruzińskie liczyły ok. 5 tys. weteranów, 10 tys. kadetów oraz 17 tys. ochotników.

• Kapitulacja: Pomimo zaciętego oporu, przewaga materialna i liczebna bolszewików przesądziła o losach kampanii. Rząd gruziński poddał się 18 marca 1921 roku i udał na emigrację.

Skutki i bilans

• Likwidacja państwowości: Ustanowienie władzy sowieckiej i powstanie Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

• Straty: Po stronie gruzińskiej zginęło lub dostało się do niewoli ok. 3,2 tys. żołnierzy oraz 3,8–5 tys. cywilów; straty radzieckie wyniosły ok. 5,5 tys. zabitych i 2,5 tys. jeńców.

Krótkie podsumowanie komunistycznego przewrotu i wkroczenia Armii Czerwonej do Gruzji

Wojna polsko-ukraińska (w polskiej historiografii najczęściej określana jako konflikt w latach 1918–1919) to zbrojna rywalizacja o przynależność Galicji Wschodniej i Lwowa pomiędzy odradzającą się Drugą Rzeczpospolitą a proklamowaną przez Ukraińców Zachodnioukraińską Republiką Ludową (ZURL).

Przebieg i najważniejsze daty

• 1 listopada 1918 („Czyn listopadowy”) – Ukraińscy wojskowi opanowali kluczowe budynki we Lwowie i proklamowali utworzenie ZURL, co zaskoczyło polską ludność miasta i rozpoczęło obronę Lwowa (tzw. Orlęta Lwowskie).

• 22 listopada 1918 – Polskie oddziały pod dowództwem kpt. Czesława Mączyńskiego oraz odsiecz z Krakowa wyparły Ukraińców ze Lwowa.

• Maj – Czerwiec 1919 – Polska ofensywa (m.in. Armia Generała Józefa Hallera oraz wojska dowodzone osobiście przez Józefa Piłsudskiego) zepchnęła Ukraińską Armię Halicką (UHA) na wschód.

• 7 czerwca 1919 – Ukraińcy przeprowadzili zaskakującą ofensywę czortkowską, zostali jednak wkrótce wyparci.

• 17 lipca 1919 – UHA przeszła rzekę Zbrucz, co faktycznie zakończyło regularne działania zbrojne.

Skutki i wynik

• Zwycięstwo Polski: Konflikt zakończył się militarnym sukcesem strony polskiej.

• Decyzja międzynarodowa: 25 czerwca 1919 roku konferencja paryska zatwierdziła tymczasową administrację polską nad Galicją Wschodnią, a 15 marca 1923 roku Rada Ambasadorów ostatecznie uznała polską suwerenność nad tym terytorium.

Powstanie wielkopolskie (1918–1919) to jedno z nielicznych w historii Polski zwycięskich powstań zbrojnych.

Podstawowe informacje

• Czas trwania: 27 grudnia 1918 r. – 16 lutego 1919 r. (rozejm w Trewirze)

• Obszar: Prowincja Poznańska (Wielkopolska oraz częściowo Kujawy)

• Przeciwnicy: Polscy mieszkańcy regionu przeciwko wojskom niemieckim (Republika Weimarska)

• Główny cel: Przyłączenie ziem zaboru pruskiego do odradzającej się po I wojnie światowej Rzeczypospolitej Polskiej

• Święto państwowe: 27 grudnia obchodzone jest jako Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego.

________________________________________

Przebieg i najważniejsze wydarzenia

• Bezpośredni impuls: Wizyta Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu 26 grudnia 1918 r. Jego płomienne przemówienie wywołało wielki entuzjazm Polaków i sprowokowało niemieckie demonstracje, co doprowadziło do wybuchu walk następnego dnia.

• Wybuch: 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu. Pierwsze starcia rozpoczęły się w rejonie Bazaru i gmachu Dyrekcji Kolei.

• Dowództwo:

o Początkowo siłami dowodził kpt. Stanisław Taczak (od 28 grudnia 1918 r.).

o Od 8 stycznia 1919 r. naczelnym dowódcą został gen. Józef Dowbor-Muśnicki.

• Szybkie sukcesy: Do połowy stycznia 1919 r. polskie oddziały (Wojska Wielkopolskie) wyzwoliły niemal całą Wielkopolskę, zdobywając m.in. lotnisko Ławica w Poznaniu.

• Zakończenie: Podpisany 16 lutego 1919 r. rozejm w Trewirze rozciągnął warunki zawieszenia broni na front wielkopolski, uznając wojska powstańcze za siły alianckie. Oficjalne przyłączenie regionu do Polski potwierdził Traktat wersalski 28 czerwca 1919 r.

Estońska wojna o niepodległość (znana jako wojna estońsko-bolszewicka lub w Estonii jako Vabadussõda) trwała od 28 listopada 1918 roku do 2 lutego 1920 roku.

Główne informacje i przebieg

• Strony konfliktu: Estonia (wspierana m.in. przez Wielką Brytanię, Finlandię, Szwecję, Danię, Łotwę oraz Rosyjskich Białych) przeciwko Rosyjskiej FSRR (sowieckiej Rosji).

• Przyczyna: Armia Czerwona zaatakowała Estonię zaledwie kilkanaście dni po proklamowaniu niepodległości kraju i wycofaniu wojsk niemieckich. Celem było przyłączenie terytorium do Rosji Sowieckiej.

• Dowództwo: Estońskimi siłami zbrojnymi dowodził generał Johan Laidoner.

• Kluczowe momenty:

o Listopad 1918: Atak bolszewików i zajęcie Narwy (29 listopada); wojska czerwone podeszły blisko stolicy – Tallinna.

o Styczeń 1919: Skuteczna estońska kontrofensywa przy wsparciu zagranicznych ochotników (m.in. z Finlandii).

o Czerwiec 1919: Zwycięska bitwa pod Cēsis (razem z Łotyszami przeciwko bałtyckim Niemcom / Landeswehrze).

o Styczeń 1920: Podpisanie zawieszenia broni (3 stycznia 1920).

• Wynik: Zwycięstwo Estonii i podpisanie traktatu pokojowego w Tartu 2 lutego 1920 roku. Rosja Sowiecka uznała w nim niepodległość Estonii de iure.

Więcej na temat historii państwa można przeczytać na stronie poświęconej hasłu Republika Estońska (1918–1940)

Łotewska wojna o niepodległość

wojna domowa w Rosji, zachodnia ofensywa Armii Czerwonej

Brygada Północna Strzelców Łotewskich wkracza do Rygi w 1919 roku

Czas 18 listopada 1918 – 11 sierpnia 1920

Miejsce Łotwa

Przyczyna dążenie Łotyszów do niepodległości, aspiracje Niemców bałtyckich, zachodnia ofensywa Armii Czerwonej

Wynik traktat ryski, niepodległość Łotwy

Strony konfliktu

Łotwa

Estonia

Polska

Wielka Brytania

Francja

________________________________________

Bałtycka Landeswehra

Rosyjska FSRR

Łotewska SRR

________________________________________

Bałtycka Landeswehra

Zachodnia Armia Ochotnicza

Dowódcy

Jānis Balodis

Dāvids Sīmansons

Jorģis Zemitāns

Johan Laidoner

Edward Śmigły-Rydz

Hubert Gough

________________________________________

Rüdiger von der Goltz

Jukums Vācietis

Pēteris Slavens

Siergiej Kamieniew

August Kork

________________________________________

Rüdiger von der Goltz

Pawieł Bermondt-Awałow

57,00°N 24,94°E

Łotewska wojna o niepodległość (łot. Latvijas brīvības cīņas) – seria konfliktów militarnych, mających na celu utworzenie niepodległego państwa łotewskiego, mająca miejsce w latach 1918–1920 między siłami łotewskimi a radzieckimi, niemieckimi i rosyjskimi, przy wsparciu sił estońskich, brytyjskich i polskich.

Wojna dzieliła się na kilka etapów, w trakcie których zmieniały się jej strony. Pierwszym była ofensywa Rosji Radzieckiej w styczniu 1919 roku, a następnie jej odparcie z pomocą sił niemieckich. Po niemieckim zamachu stanu, kolejnym etapem było wyzwolenie od sił niemieckich z pomocą estońską w czerwcu 1919 roku. Następnie siły łotewskie walczyły z niemiecko-rosyjską ofensywą gen. Bermondta w październiku/listopadzie tego roku. Działania wojenne zakończyło wyzwolenie Łatgalii od bolszewików przez siły polskie i łotewskie w styczniu 1920 roku.

Przebieg konfliktu

W wyniku I wojny światowej od 1915 roku Kurlandia i Semigalia, a od początku 1918 roku całość terytorium Łotwy znalazły się pod okupacją niemiecką. Po klęsce Cesarstwa Niemieckiego w I wojnie światowej i podpisaniu przez nie rozejmu, Republika Łotewska proklamowała niepodległość 18 listopada 1918 roku w Rydze. Premierem nowego państwa został Kārlis Ulmanis. W odpowiedzi miejscowi komuniści wszczęli zamieszki i proklamowali Łotewską Socjalistyczną Republikę Radziecką, której na pomoc ruszyła Rosja Radziecka. Na początku stycznia 1919 rosyjska Armia Czerwona w ramach zachodniej ofensywy wkroczyła na terytorium Łotwy i zdobyła Rygę, w której ustanowiono władzę rad narodowych. Większość terytorium Łotwy została do lutego zajęta, a rząd Ulmanisa schronił się w Lipawie na jej zachodnim krańcu.

Główny ciężar walk z bolszewikami przejęła Bałtycka Landeswehra (obrona krajowa), sformowana na terytorium Łotwy z dominującym udziałem miejscowych Niemców i pomocą pozostających tam nadal wojsk niemieckich Ober-Ostu oraz udziałem białych sił rosyjskich. Wiosną 1919 roku składała się z pięciu batalionów, w tym trzech niemieckich, jednego rosyjskiego i jednego łotewskiego. Rząd łotewski wkrótce utracił nad nią kontrolę na rzecz niemieckiego dowództwa gen. von der Goltza. W kwietniu 1919 r. jednostki niemieckie wyparły Armię Czerwoną z Kurlandii.

16 kwietnia 1919 roku von der Goltz przeprowadził za jej pomocą zamach stanu, obalając Ulmanisa i tworząc rząd mniejszości niemieckiej na Łotwie. Należy zaznaczyć, że jeszcze pod koniec I wojny światowej Niemcy, stanowiący ok. 10% ludności, lecz obejmujący najbogatszą warstwę posiadaczy ziemskich, chcieli stworzyć na Łotwie niemieckie państwo lub wręcz przyłączyć ją do Niemiec, czego efektem było krótko istniejące Zjednoczone Księstwo Bałtyckie, obejmujące też ziemie Estonii. W końcu maja 1919 r. jednostki niemieckie za zgodą Ententy odbiły Rygę z rąk Łotewskiej SRR.

W następstwie zamachu stanu, Północna Brygada Łotewska skoncentrowała się w sąsiedniej Estonii, również toczącej wojnę z bolszewikami, mając na celu wyzwolenie Łotwy. Siły łotewskie brały też udział w ofensywie estońskiej przeciw bolszewikom, która doprowadziła do zdobycia Pskowa w maju. W czerwcu 1919 roku von der Goltz zaatakował wobec tego Estonię, lecz oddziały niemieckie zostały odparte przez armię estońską pod Cēsis.

Przy wsparciu brytyjsko-francuskich okrętów, oddziały łotewskie i estońskie przejęły następnie 6 lipca 1919 roku kontrolę nad Rygą, a Bałtycka Landeswehra została rozwiązana.

Zagrożenie bolszewickie zostało tymczasowo odsunięte, lecz ponowną próbę przejęcia władzy na Łotwie podjęli Niemcy z pomocą rosyjskiej białej Zachodniej Armii Ochotniczej Pawła Bermondta-Awałowa, zasilonej ok. 50 tysiącami niemieckich żołnierzy. Armia ta miała być użyta na froncie antybolszewickim w ramach ofensywy na Piotrogród, lecz jej dowódca zaczął zamiast tego działać w interesie niemieckim. 7 października armia ta uderzyła na Rygę i następnego dnia powołała rząd z miejscowych Niemców. Ponownie siły łotewskie przy wsparciu okrętów brytyjsko-francuskich i estońskich pociągów pancernych zdołały 16 października zmusić siły rosyjsko-niemieckie do wycofania się i ewakuacji do Prus Wschodnich.

Próby zajęcia Łotwy podjęła więc po raz kolejny Rosja Radziecka. W tej sytuacji delegacja łotewska zwróciła się do rządu polskiego o pomoc, podpisując z nim 30 grudnia 1919 roku układ o pomocy wojskowej, rozszerzony 16 stycznia 1920 roku. W interesie Polski było powstanie niepodległej Łotwy, niezwiązanej z Niemcami ani Rosją radziecką. Porozumienia te były podstawą do wspólnych polsko-łotewskich działań militarnych przeciwko bolszewikom w ramach tzw. operacji „Zima”, rozpoczętej 3 stycznia 1920 roku. Wojska polsko-łotewskie w liczbie 20 000 żołnierzy (z czego 12 000 polskich), dowodzone przez gen. Edwarda Śmigłego-Rydza, prowadziły walki podczas 30-stopniowych mrozów. W walkach wzięła udział m.in. polska 3 Dywizja Piechoty Legionów, wsparta 25 czołgami Renault FT. Sprzymierzone wojska w ciągu stycznia opanowały cały teren Łatgalii (Inflant Polskich), wygrywając bitwę pod Dyneburgiem we wschodniej Łotwie i zmuszając Rosję Radziecką do zawieszenia broni. Zajęta została ostatecznie baza terytorialna Łotewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która uległa likwidacji wiosną 1920 roku[7]. W traktacie pokojowym, podpisanym w Rydze 11 sierpnia 1920 roku, Rosja Radziecka uznała niepodległość Łotwy.

•

Marzec 1919: po radzieckiej ofensywie większość Łotwy jest pod kontrolą radziecką (różowy), siły łotewskie pozostają wokół Lipawy (pomarańczowy)

•

Kwiecień 1919: niemiecko-łotewskie siły (pomarańczowy) odzyskują Kurlandię

•

Czerwiec 1919: siły estońsko-łotewskie (fioletowy) zajmują północną część kraju i zwyciężają Niemców pod Cēsis

•

Listopad: Łotewska armia (żółty) wypiera niemiecko-rosyjską armię Bermondta. Od południa podchodzi Wojsko Polskie (niebieski)

W 1940, w czasie II wojny światowej, po zajęciu Łotwy przez wojska radzieckie, kraj ten został jedną z republik radzieckich.

16 kwietnia 1919 roku Rumuni wkroczyli na terytorium Węgier i zajęli prawie bez oporu wschodnie obszary Rumunii zamieszkane w większości przez Rumunów.

Wojna węgiersko-rumuńska trwała od 13 listopada 1918 roku do 3 sierpnia 1919 roku. Był to konflikt zbrojny o charakterze terytorialnym między Królestwem Rumunii a państwami węgierskimi (Węgierską Republiką Ludową, a następnie Węgierską Republiką Rad).

Przyczyny konfliktu

• Rozpad Austro-Węgier pod koniec I wojny światowej.

• Spory terytorialne, w szczególności walka o Siedmiogród (Transylwanię), zamieszkały zarówno przez Rumunów, jak i Węgrów.

• Rewolucja komunistyczna na Węgrzech i utworzenie Węgierskiej Republiki Rad pod wodzą Béli Kuna.

Przebieg wojny

• 16 kwietnia 1919 roku

– wojska rumuńskie wkroczyły na Węgry w odpowiedzi na wcześniejszą ofensywę prewencyjną armii węgierskiej.

• 17 lipca 1919 roku – siły węgierskie przeprowadziły kontrofensywę.

• 24 lipca 1919 roku – wojska rumuńskie ruszyły z własną kontrofensywą, przełamując front i docierając do rzeki Cisy.

• 3–4 sierpnia 1919 roku – wojska rumuńskie zajęły Budapeszt, co doprowadziło do upadku komunistycznej Węgierskiej Republiki Rad.

Wyniki i skutki

• Zwycięstwo Rumunii i okupacja części terytorium Węgier przez armię rumuńską.

• Traktat w Trianon podpisany 4 czerwca 1920 roku, który oficjalnie sankcjonował nową granicę państwową i przyłączenie Siedmiogrodu do Rumunii

• Trwałe napięcia w relacjach dwustronnych wokół tzw. "cienia Trianon".

Powstanie bożonarodzeniowe

Wstęp

Powstanie bożonarodzeniowe

Czas 2–7 stycznia 1919

Miejsce Cetynia

Terytorium Czarnogóra

Wynik zwycięstwo unionistów,

stłumienie powstania,

wcielenie Czarnogóry do Królestwa SHS

Strony konfliktu

Zelenaši (separatyści czarnogórscy)

Włochy

Bjelaši (unioniści czarnogórscy)

Królestwo SHS

Dowódcy

Krsto Todorov-Zrnov Popović

Marko Daković

Siły

4000 10 000

Straty

29 zabitych 16 zabitych

Powstanie bożonarodzeniowe (serb. Божићна побуна) – czarnogórskie powstanie skierowane przeciwko unifikacji Królestwa Czarnogóry z Królestwem Serbii, do którego doszło w styczniu 1919.

Powstanie zwolenników czarnogórskiej niepodległości (tzw. Zelenaši – zielonych) wywołała decyzja Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Czarnogóry (obradującego w Podgoricy), które przegłosowało unifikację Królestwa Czarnogóry z Królestwem Serbii. Zdecydowała większość parlamentarzystów, zwolenników unii (tzw. Bjelaši – białych). Przeciwnicy unii, na czele z Krsto Zrnovem Popoviciem wywołali powstanie, a powołany ad hoc komitet wydał deklarację, w której uznał za niekonstytucyjne decyzje podjęte w Podgoricy. Przywódcą politycznym powstania był dyplomata Jovan Plamenac. W dniu prawosławnego Bożego Narodzenia, 6 stycznia, główne siły powstańcze zostały rozbite na przedmieściach Cetynii przez jednostki armii serbskiej. Do walk doszło także w rejonie Nikšicia i wokół Rijeka Crnojevicia. Około 200–300 uczestników powstania ujęto i osadzono w więzieniu w Zenicy.

Część powstańców, która nie trafiła do niewoli uciekła do Włoch, tworząc tam armię Czarnogóry na wygnaniu. Niedobitki powstańców (oddział Savo Raspopovicia) kontynuowały opór aż do roku 1929.

Pamięć o powstaniu

W maju 2009 roku, w 90. rocznicę powstania, premier niepodległej Czarnogóry Milo Đukanović odsłonił obelisk w Bajicach poświęcony pamięci tych, którzy zginęli w czasie powstania

W historii relacji grecko-tureckich mianem wojny grecko-tureckiej określa się najczęściej dwa główne konflikty zbrojne oraz szerszy, trwający dekadami spór geopolityczny.

1. Wojna grecko-turecka (1897) – „Wojna trzydniowa” / trzydniowe walki

• Okres: 17 kwietnia – 4 grudnia 1897 roku (walki trwały ok. 30 dni).

• Strony: Królestwo Grecji kontra Imperium Osmańskie.

• Przyczyna: Spór o przynależność Krety (powstanie na Krecie w 1896 roku).

• Wynik: Szybka klęska wojsk greckich. Na mocy traktatu w Konstantynopolu Grecja musiała zapłacić kontrybucję (4 mln funtów tureckich), dokonać korekty granicy, a Kreta otrzymała autonomię.

2. Wojna grecko-turecka (1919–1922)

• Okres: 15 maja 1919 – 11 września 1922 roku (w zachodniej Anatolii).

• Przyczyna: Próba realizacji tzw. Megali Idea (wielkiej idei odzyskania dawnych ziem bizantyjskich i Konstantynopola) przez Grecję po I wojnie światowej i upadku Imperium Osmańskiego.

• Przebieg: Wojska greckie wylądowały w Smyrnie (Izmirze) i wdarły się w głąb Azji Mniejszej, lecz zostały zatrzymane przez Turecki Ruch Narodowy pod dowództwem Mustafy Kemala Atatürka (m.in. w bitwie nad rzeką Sakarya). Kontratak turecki w 1922 roku zniszczył front grecki. Wojnę zwieńczył tragiczny pożar Smyrny.

• Wynik i skutki: Zwycięstwo Turcji i podpisanie Traktatu w Lozannie w 1923 roku. Doszło do wielkiej, przymusowej wymiany ludności (przesiedlono ok. 1,3 mln Greków z Azji Mniejszej i kilkaset tysięcy muzułmanów z Grecji).

3. Szerszy konflikt i współczesne napięcia

Nawet po zakończeniu otwartych wojen, relacje grecko-tureckie pozostawały bardzo napięte:

• Cypr (1974): Turecka inwazja wojskowa (operacja Atilla) podzieliła wyspę na skutek zamachu stanu inspirowanego przez grecką juntę.

• Spór egejski: Do dziś obie strony spierają się o granice szelfu kontynentalnego, wody terytorialne, przestrzeń powietrzną nad Morzem Egejskim oraz status wysp. Choć Grecja i Turcja są sojusznikami w ramach NATO, ich stosunki cechuje cykliczna eskalacja dyplomatyczna i militarna.

Turecka wojna o niepodległość (1919–1923) to konflikt zbrojny, który doprowadził do upadku Imperium Osmańskiego, odparcia interwencji mocarstw zachodnich oraz utworzenia nowoczesnego, świeckiego państwa tureckiego.

Główne przyczyny

• Klęska w I wojnie światowej: Imperium Osmańskie (stanowiące część państw centralnych) przegrało wojnę.

• Traktat w Sèvres (1920): Narzucony przez mocarstwa ententy układ redukował terytorium Turcji o cztery piąte, dzieląc je na strefy wpływów i przekazując dużą część Anatolii Grecji oraz innym państwom.

• Agresja grecka (Megali Idea): Wojska greckie wkroczyły do zachodniej Anatolii (Smyrna/Izmir), dążąc do odrodzenia historycznego cesarstwa bizantyjskiego.

Przebieg i kluczowe momenty

• Ruch oporu i Mustafa Kemal (Atatürk): Generał Mustafa Kemal Pasha zorganizował w Ankarze rząd narodowy (Wielkie Zgromadzenie Narodowe) i stanął na czele ruchu oporu przeciwko sułtanatowi oraz wojskom okupacyjnym.

• Wojna grecko-turecka (1919–1922): Po zaciętych walkach siły tureckie pod dowództwem Mustafy Kemala odniosły decydujące zwycięstwo nad armią grecką, odbijając m.in. Smyrnę w wrześniu 1922 roku.

• Wojny z innymi mocarstwami: Równolegle siły tureckie odparły interwencje wojsk francuskich i włoskich oraz uregulowały granice z Armenią.

Skutki i dziedzictwo

• Zniesienie sułtanatu (1922): Ostatni sułtan osmański został pozbawiony władzy, co położyło kres wielowiekowej monarchii.

• Traktat w Lozannie (1923): Zastąpił on niekorzystny traktat w Sèvres, uznając pełną suwerenność i nienaruszalność terytorialną nowej Turcji. Szczegóły tych przemian opisuje portal Zintegrowana Platforma Edukacyjna.

• Proklamowanie republiki (1923): 29 października 1923 roku Turcja stała się republiką, a jej pierwszym prezydentem wybrano Mustafę Kemala Atatürka, który zapoczątkował głębokie reformy modernizacyjne i laicyzacyjne.

• Wymiana ludności: Na mocy porozumień doszło do przymusowego przesiedlenia setek tysięcy greckich chrześcijan z Turcji oraz muzułmanów z Grecji.

Wojna czechosłowacko-węgierska (1918–1919) to konflikt zbrojny o przynależność północnych Węgier (głównie obszaru dzisiejszej Słowacji i Rusi Zakarpackiej) po rozpadzie Austro-Węgier i utworzeniu Czechosłowacji.

Przebieg i najważniejsze informacje:

• Czas trwania: listopad 1918 – sierpień 1919 roku.

• Strony konfliktu: Czechosłowacja (wspierana m.in. przez Francję, Rumunię i Włochy) oraz Węgry (w tym w pewnym okresie komunistyczna Węgierska Republika Rad).

• Przyczyna: Dążenie nowo powstałej Czechosłowacji do przejęcia kontroli nad terenami zamieszkanymi przez Słowaków i Rusinów (Górne Węgry), a z drugiej strony – węgierski rewizjonizm i chęć odzyskania utraconych ziem.

• Przebieg:

o Do początku 1919 roku wojska czechosłowackie zajęły większość spornego terytorium.

o W maju 1919 roku węgierska Czerwona Armia przeprowadziła kontrofensywę (tzw. kampanię północną), odzyskując m.in. Miszkolc i Koszyce oraz proklamując krótko istnienie Słowackiej Republiki Rad.

o Dzięki kontrofensywom Czechosłowacji oraz presji międzynarodowej (i klęskom wojsk węgierskich w starciach z Rumunią), Węgrzy zostali wycofani.

• Wynik: Zwycięstwo Czechosłowacji, która utrzymała kontrolę nad Słowacją i Rusią Zakarpacką (potwierdzone później traktatem pokojowym w Trianon w 1920 roku).

(Warto wiedzieć: mianem "wojny węgiersko-słowackiej" lub "małej wojny" określa się czasem także krótki konflikt z marca 1939 roku pomiędzy Królestwem Węgier a fasadowym Państwem Słowackim).

Powstania śląskie to trzy zbrojne konflikty na Górnym Śląsku w latach 1919–1921. Walczyli w nich Polacy (chcący włączenia regionu do odrodzonej Polski) z Niemcami (dążącymi do pozostania tych ziem w Niemczech).

Przebieg i najważniejsze fakty

• I powstanie śląskie (16–24 sierpnia 1919):

o Spontaniczny zryw polskiej ludności przeciwko represjom niemieckiej administracji i wojska (Grenzschutz).

o Dowódca: Alfons Zgrzebniok.

o Upadło po kilkunastu dniach, ale zwróciło uwagę mocarstw ententy na sytuację na Śląsku.

• Plebiscyt na Górnym Śląsku (20 marca 1921):

o Zgodnie z traktatem wersalskim ludność miała zdecydować o przynależności państwowej.

o Wyniki ogólne: ok. 59,4% głosów za Niemcami, ok. 40,4% za Polską. Wyniki różniły się w poszczególnych powiatach (np. na południu i wschodzie przeważała strona polska).

• II powstanie śląskie (19/20–25 sierpnia 1920):

o Cel: likwidacja niemieckiej policji bezpieczeństwa (SiPo) i zastąpienie jej polsko-niemiecką policją (APo) oraz osłabienie wpływu niemieckiego przed plebiscytem.

o Dowódca: Alfons Zgrzebniok.

o Zakończone sukcesem politycznym i militarnym.

• III powstanie śląskie (2 maja – 5 lipca 1921):

o Największe i najlepiej zorganizowane powstanie, wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. (m.in. po wysadzeniu mostów kolejowych).

o Dowódca polityczny i dyktator: Wojciech Korfanty.

o Doprowadziło do korzystniejszego dla Polski podziału Górnego Śląska przez Ligę Narodów.

Skutki podziału Śląska

• Polska otrzymała mniej więcej część terytorium Górnego Śląska (w tym kluczowy, uprzemysłowiony obszar z większością kopalń węgla i hut).

• Wojska polskie wkroczyły na przyznane tereny w czerwcu 1922 roku.

• Rocznica tych wydarzeń obchodzona jest w Polsce 20 czerwca jako państwowy Narodowy Dzień Powstań Śląskich.

Wojna polsko-bolszewicka (1919–1921) to konflikt zbrojny pomiędzy odrodzoną Rzecząpospolitą Polską a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Sowiecką (RFSRR) oraz innymi republikami sowieckimi. Wojna ocalała niepodległość Polski i powstrzymała eksport rewolucji komunistycznej do Europy Zachodniej.

________________________________________

Geneza i początek

• Przyczyny: Dążenie Rosji bolszewickiej do „eksportu rewolucji” w głąb Europy oraz obrona suwerenności przez nowo powstałą II Rzeczpospolitą.

• Początek działań: Starcia rozpoczęły się na przełomie 1918 i 1919 roku, a oficjalnie za początek uznaje się atak Armii Czerwonej na Wilno 3 stycznia 1919 roku.

Kluczowe wydarzenia i przebieg

• Wyprawa kijowska (kwiecień 1920): Ofensywa Wojska Polskiego i wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej (pod wodzą gen. Józefa Piłsudskiego i Symona Petlury), mająca na celu odepchnięcie Sowietów i utworzenie niepodległej Ukrainy. Kijów został zdobyty w maju 1920 r, ale szybko nastąpił silny kontratak Armii Czerwonej.

• Kryzys latem 1920 roku: Armia Sowiecka pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego parła na zachód, zagrażając wprost Warszawie.

• Bitwa Warszawska ("Cud nad Wisłą", 13–15 sierpnia 1920): Decydujące starcie na przedpolach stolicy. Kluczową rolę odegrał złamany przez polskich kryptologów (m.in. Jana Kowalewskiego) szyfr Armii Czerwonej oraz brawurowe kontruderzenie znad Wieprza przeprowadzone przez Józefa Piłsudskiego.

• Bitwa nad Niemnem (wrzesień 1920): Kolejne wielkie zwycięstwo Wojska Polskiego, które przypieczętowało porażkę sił bolszewickich.

Zakończenie wojny

• Zawieszenie broni: Podpisane 12 października 1920 roku w Rydze (wszło w życie 18 października 1920 r.).

• Traktat ryski (18 marca 1921 roku): Traktat pokojowy zawarty między Polską a Rosją Sowiecką oraz Ukrainą Sowiecką, który oficjalnie zakończył wojnę i wytyczył wschodnią granicę II RP.

Irlandzka wojna o niepodległość trwała od 21 stycznia 1919 roku do 11 lipca 1921 roku. Był to konflikt o charakterze partyzanckim stoczony pomiędzy Irlandzką Armią Republikańską (IRA) a brytyjskimi siłami zbrojnymi oraz policją.

Przebieg i kluczowe momenty

• Początek konfliktu (21 stycznia 1919): W Dublinie po raz pierwszy zebrał się irlandzki parlament (Dáil Éireann), który ogłasiał niepodległość kraju, a rząd pod przewodnictwem Eamona de Valery przejął władzę. Tego samego dnia w hrabstwie Tipperary doszło do pierwszego starcia zbrojnego (zasadzka w Soloheadbeg).

• Forma walki: IRA prowadziła głównie wojnę podjazdową i partyzancką przeciwko brytyjskiej armii oraz oddziałom pomocniczym, takim jak Black and Tans czy Auxiliaries.

• Kluczowe wydarzenia:

o 21 listopada 1920 ("Krwawa Niedziela"): IRA przeprowadziła akcję likwidacji brytyjskiej grupy wywiadowczej (Cairo Gang), w odwecie brytyjskie siły ostrzelały widzów na stadionie Croke Park w Dublinie, zabijając kilkanaście osób.

• Zakończenie: Wojnę przerwał rozejm podpisany 11 lipca 1921 roku, a następnie traktat angielsko-irlandzki (6 grudnia 1921).

Skutki

• Powstało Wolne Państwo Irlandzkie ze statusem dominium brytyjskiego, obejmujące 26 hrabstw południowych.

• Sześć hrabstw Ulsteru (Irlandia Północna) pozostało w składzie Zjednoczonego Królestwa, co stało się źródłem dalszych napięć.

• Niezadowolenie z warunków traktatu doprowadziło bezpośrednio do wybuchu irlandzkiej wojny domowej (1922–1923).

• Pełną niepodległość i status republiki Irlandia uzyskała formalnie 18 kwietnia 1949 roku, występując ze Wspólnoty Brytyjskiej.

Wojna polsko-litewska (1919–1920) była konfliktem zbrojnym o przynależność terytoriów pogranicznych – przede wszystkim Wilna i Wileńszczyzny oraz Suwalszczyzny – pomiędzy odrodzoną II Rzeczpospolitą a Republiką Litewską.

Główne przyczyny

• Spór o Wilno: Polacy uważali miasto za naturalną część swojego dziedzictwa i Polski, podczas gdy Litwini traktowali je jako historyczną stolicę swojego państwa.

• Kształtowanie granic: Chaos po I wojnie światowej i wojna polsko-bolszewicka sprzyjały wzajemnym napięciom o linie demarkacyjne (m.in. linia Focha).

Kluczowe wydarzenia 1920 roku

• 12 lipca 1920 r.: Litwa zawarła traktat pokojowy z Rosją Sowiecką, na mocy którego Sowieci przekazali Litwie Wilno (w zamian za wsparcie lub neutralność w czasie ofensywy bolszewickiej).

• Sierpień–wrzesień 1920 r.: Wycofujące się lub zajmujące tereny wojska litewskie weszły w ostry konflikt z polską armią przegrupowującą się po Bitwie Warszawskiej (m.in. walki na Suwalszczyźnie).

• 7 października 1920 r.: Podpisano umowę suwalską pod auscydziem Ligi Narodów, która ustalała tymczasową granicę i przynależność Wilna do Litwy.

• 9 października 1920 r. (Bunt Żeligowskiego): Generał Lucjan Żeligowski, zgodnie z cichym planem Józefa Piłsudskiego, przeprowadził pozorowany „bunt” i zajął Wilno wraz z Wileńszczyzną. Utworzył tam krótkotrwały twór państwowy – Litwę Środkową, która w 1922 roku została ostatecznie włączona w skład Polski.

Bitwa o Wlorę (wł. Crisi di Valona, alb. Lufta e Njëzetes) to decydujący konflikt zbrojny stoczony w 1920 roku między siłami albańskimi a wojskami włoskimi o kontrolę nad portowym miastem Wlora (Valona) i jego okolicami na południu Albanii.

Przebieg i kontekst konfliktu

• Przyczyna: Po I wojnie światowej Włochy dążyły do ustanowienia protektoratu nad Albanią i zagwarantowania sobie kontroli strategicznej nad portem we Wlorze, na co nie zgadzali się Albańczycy.

• Działania zbrojne: W czerwcu 1920 roku Albańczycy podjęli zorganizowane powstanie i walki partyzancko-wojskowe przeciwko włoskiemu garnizonowi we Wlorze (symbolicznym miejscem starć jest m.in. łuk w Drashovicy).

• Skutek: Włosi, zmęczeni wojną i w obliczu wewnętrznych problemów politycznych, zostali zmuszeni do wycofania swoich wojsk z Albanii i uznania jej niepodległości na mocy traktatu podpisanego we wrześniu 1920 roku.

Wojna gruzińsko-rosyjska (radziecki podbój Gruzji)trwała od 14 lutego do 18 marca 1921 roku i zakończyła się likwidacją niepodległości Demokratycznej Republiki Gruzji oraz włączeniem jej do Rosji Sowieckiej jako Gruzińskiej SRR.

Przyczyny konfliktu

• Cel Rosji Sowieckiej: Chęć przyłączenia Demokratycznej Republiki Gruzji (rządzonej przez socjaldemokratów) do RFSRR i przejęcia kontroli nad Kaukazem.

• Prowokacja bolszewicka: Konflikt poprzedziło zorganizowane przez bolszewików powstanie, które wybuchło w nocy z 11 na 12 lutego 1921 roku, stanowiące pretekst do inwazji Armii Czerwonej.

Strony i siły

• Armia Czerwona: ok. 50 tys. piechoty, 2,5 tys. kawalerii, 50 samolotów i 40 czołgów.

• Gruzja: ok. 5 tys. weteranów, 10 tys. kadetów i 17 tys. ochotników.

• Kierunek ataku: Armia Czerwona uderzyła na Gruzję z czterech stron jednocześnie (m.in. z Azerbejdżanu i Armenii).

Przebieg i skutki

• Upadek państwa: Pomimo oporu sił gruzińskich, przewaga militarna sowietów była miażdżąca. 18 marca 1921 roku rząd gruziński podpisał akt kapitulacji i udał się na emigrację.

• Straty: Po stronie gruzińskiej zginęło lub trafiło do niewoli ok. 3,2 tys. żołnierzy oraz 3,8–5 tys. cywilów; straty sowieckie wyniosły ok. 5,5 tys. zabitych i 2,5 tys. jeńców.

• Rezultat: Likwidacja niepodległego państwa gruzińskiego i powstanie Gruzińskiej SRR.

Powstanie w zachodnich Węgrzech (węg. nyugat-magyarországi felkelés) miało miejsce w okresie od 28 sierpnia 1921 do 27 lipca 1922 roku. Był to zbrojny zryw węgierskich ochotników i partyzantów, którego celem było uniemożliwienie przejęcia zachodnich komitatów Węgier przez Austrię po I wojnie światowej.

Podłoże i przyczyny

• Traktat w Trianon (1920 r.): Na mocy powojennego traktatu pokojowego Węgry utraciły około 2/3 swojego przedwojennego terytorium. Jeden z zapisów zakładał przekazanie Austrii niemieckojęzycznych, przygranicznych obszarów tzw. Węgier Zachodnich (które w Austrii zaczęto nazywać Burgenlandem).

• Sprzeciw lokalnej ludności: Decyzja mocarstw wywołała ogromne oburzenie na Węgrzech, a zwłaszcza wśród mieszkańców zagrożonych terenów. Ludność nie chciała dopuścić do wkroczenia austriackiej żandarmerii i administracji.

Przebieg konfliktu

Gdy pod koniec sierpnia 1921 roku Austriacy podjęli próbę oficjalnego zajęcia regionu, zostali zaatakowani przez węgierskie formacje nieregularne.

• Rongyos Gárda (Oszarpana Gwardia): Główną siłą powstańczą była partyzancka formacja dowodzona przez radykalnych oficerów (m.in. Pála Prónaya i Gyulę Ostenburga-Moraveka). Składała się głównie ze studentów, byłych żołnierzy oraz uchodźców z terenów odebranych Węgrom przez inne państwa.

• Proklamowanie Lajtabánság: 4 października 1921 roku Pál Prónay ogłosił na kontrolowanym przez powstańców obszarze niepodległe, efemeryczne państewko – Banat Leithy (Lajtabánság). Ruch ten miał uniemożliwić przekazanie ziem Austrii i zmusić społeczność międzynarodową do negocjacji.

Skutki i sukces powstania

Dzięki skutecznej akcji militarnej powstańców, Austria nie była w stanie zająć spornego terenu siłą. Doprowadziło to do interwencji dyplomatycznej Włoch i podpisania protokołu w Wenecji.

• Plebiscyt w Sopronie (grudzień 1921 r.): Węgrzy zgodzili się rozwiązać oddziały powstańcze w zamian za rozpisanie plebiscytu narodowościowego w kluczowym mieście regionu – Sopronie oraz okolicznych 8 wsiach.

• Zwycięstwo Węgier: W głosowaniu 65,08% mieszkańców opowiedziało się za pozostaniem w granicach Węgier.

Powstanie w zachodnich Węgrzech zakończyło się strategicznym sukcesem Węgrów. Doprowadziło do jedynej poważniejszej i trwałej rewizji terytorialnej niesprawiedliwego dla nich traktatu w Trianon. Miasto Sopron zyskało z tego powodu zaszczytny oficjalny tytuł Civitas Fidelissima (Miasto Najwierniejsze).

Irlandzka wojna domowa to konflikt zbrojny trwający od 28 czerwca 1922 roku do 24 maja 1923 roku, który wybuchł na tle sporu o traktat angielsko-irlandzki z 6 grudnia 1921 roku.

Najważniejsze informacje o konflikcie

• Strony konfliktu: Zwolennicy traktatu (opowiadający się za Wolnym Państwem Irlandzkim jako krokiem ku pełnej niepodległości, m.in. Michael Collins, W.T. Cosgrave) oraz przeciwnicy traktatu (uznający go za zdradę idei republiki i podział kraju, m.in. Éamon de Valera, wspierani przez część IRA).

• Przebieg: Wojna miała bratobójczy charakter; walki toczyły się m.in. o kluczowe budynki w Dublinie (takie jak Cztery Sądy) oraz w terenie. Zginęło w niej kilkaset osób po obu stronach oraz cywile, a wielu liderów (w tym Michael Collins) straciło życie. Wynik: Zwycięstwo zwolenników traktatu i utrwalenie nowego państwa.

________________________________________

Częste powiązanie: Konflikt w Irlandii Północnej („The Troubles”)

W mowie potocznej pojęcie wojny domowej bywa też odnoszone do trwającego w drugiej połowie XX wieku konfliktu w Irlandii Północnej (tzw. The Troubles) między nacjonalistami/republikanami (głównie katolikami) a unionistami/lojalistami (głównie protestantami) oraz siłami brytyjskimi. Zakończył się on oficjalnie porozumieniem pokojowym, a główne skrzydło IRA złożyło broń w 2005 roku.

Powstanie sierpniowe z 1924 roku było największym i najważniejszym gruzińskim zrywem narodowowyzwoleńczym skierowanym przeciwko władzy bolszewickiej i okupacji ZSRR. Miało ono na celu zrzucenie sowieckiego jarzma oraz restytucję niepodległej Demokratycznej Republiki Gruzji, którą Armia Czerwona zlikwidowała podczas inwazji w 1921 roku.

Przyczyny zrywu

• Utrata niepodległości: W lutym 1921 roku bolszewicy pogwałcili traktaty i najechali Gruzję, zmuszając jej legalne władze do emigracji i narzucając ustrój komunistyczny.

• Sowiecki terror i grabież: Brutalne działania Czeka, przymusowa rekwizycja dóbr, prześladowania cerkwi prawosławnej oraz niszczenie gruzińskiej kultury wywołały masowy opór społeczny.

• Zawiązanie konspiracji: W 1922 roku powołano podziemny Komitet Niepodległości Gruzji (tzw. „Paritetowy Komitet”), zrzeszający opozycyjne partie polityczne, który przygotowywał skoordynowany wybuch rebelii.

Przebieg walk (Sierpień 1924)

Powstanie wybuchło 28 sierpnia 1924 roku. Przez błędy w komunikacji i sabotaż walki rozpoczęły się przedwcześnie w mieście Cziatura (zagłębiu górniczym), co odebrało powstańcom element zaskoczenia.

Mimo to walki szybko rozlały się na znaczną część kraju, w tym region Guria, Mingrelię oraz Kaukaz. Wojskowym dowódcą oddziałów partyzanckich był legendarny gruziński bohater narodowy, książę Kakuca Czolokaszwili, który prowadził skuteczną wojnę podjazdową. Wolontariusze i słabo uzbrojeni powstańcy nie mieli jednak szans w starciu z regularną machiną wojenną Moskwy.

Krwawe stłumienie i bilans

Bolszewicy pod wodzą Ordżonikidzego i przy osobistym nadzorze Józefa Stalina (który sam był Gruzinem) odpowiedzieli z bezwzględnym okrucieństwem:

• Liczba ofiar: Szacuje się, że w wyniku walk oraz masowych, bezsądnych egzekucji prowadzonych przez Armię Czerwoną i Czeka zginęło od 7 000 do nawet 20 000 Gruzinów.

• Eksterminacja elit: Rozstrzeliwano nie tylko schwytanych z bronią w ręku, ale także uwięzionych wcześniej polityków, szlachtę, duchownych i intelektualistów, którzy nie brali bezpośredniego udziału w walkach.

• Represje: Tysiące rodzin powstańców zostało deportowanych w głąb Syberii i do Azji Środkowej. Książę Czolokaszwili zdołał uciec z kraju i wyemigrował do Francji.

Skutki historyczne

Klęska powstania z 1924 roku ostatecznie złamała zorganizowany opór zbrojny w Gruzji i przypieczętowała jej los jako republiki radzieckiej na kolejne dziesięciolecia. Pamięć o krwawym stłumieniu zrywu pozostała jednak żywa w gruzińskiej świadomości narodowej, stając się jednym z fundamentów ponownego ruchu niepodległościowego pod koniec lat 80. XX wieku, który doprowadził do odzyskania suwerenności w 1991 roku.

W historii roku 1934 nie istniało wydarzenie określane bezpośrednio jako „strajk górników w Austrii” – najprawdopodobniej doszło do pomylenia Austrii ze Hiszpanią, gdzie w październiku 1934 roku wybuchła słynna rewolucja w Asturii wywołana masowym, zbrojnym strajkiem tamtejszych górników.

Jeśli jednak chodzi o samą Austrię, w lutym 1934 roku kluczowym wydarzeniem robotniczym była austriacka wojna domowa (powstanie lutowe), która rozpoczęła się m.in. od ogłoszenia nieudanego strajku generalnego.

Poniżej znajduje się wyjaśnienie obu tych historycznych wątków, aby pomóc Ci zidentyfikować właściwe wydarzenie:

1. Właściwy punkt odniesienia: Strajk górników w Asturii (Hiszpania, 1934)

Wielki zbrojny strajk robotniczy, który zdominował nagłówki gazet jesienią 1934 roku, rozegrał się w północnej Hiszpanii (region Asturia), a nie w Austrii:

• Tło: Po wejściu prawicowej, konserwatywnej partii CEDA do rządu Republiki Hiszpańskiej, lewicowe związki zawodowe ogłosiły strajk generalny.

• Przebieg: 5 października 1934 roku asturyjscy górnicy użyli posiadanego w kopalniach dynamitu oraz zdobytej broni, by zająć lokalne miasta (w tym Oviedo). Utworzyli komitety rewolucyjne i ogłosili republikę robotniczą.

• Stłumienie: Rząd hiszpański wysłał do walki regularną armię oraz m.in. Legię Cudzoziemską pod dowództwem gen. Francisco Franco. Powstanie górników zostało krwawo stłumione po dwóch latach zaciętych walk. Ze względu na zbieżność fonetyczną (Asturia – Austria), wydarzenie to bywa często mylone.

2. Kontekst austriacki: Powstanie lutowe i strajk generalny (Austria, 1934)

Jeśli Twoje pytanie dotyczyło stricte wydarzeń w Austrii w 1934 roku, to klasyczny robotniczy protest gospodarczy przekształcił się tam w krwawe starcia polityczne:

• Tło: Autorytarny, austrofaszystowski rząd kanclerza Engelberta Dollfussa systematycznie likwidował opozycję socjaldemokratyczną i organizacje robotnicze.

• Wybuch: 12 lutego 1934 roku w Linzu policja próbowała przeszukać siedzibę socjaldemokratów pod kątem nielegalnej broni. Członkowie paramilitarnego Schutzbundu odpowiedzieli ogniem.

• Strajk: W odpowiedzi na walki w Linzu, przywódcy socjaldemokratyczni w Wiedniu wezwali do strajku generalnego. Choć stanęły m.in. tramwaje i elektrownie, strajk szybko się załamał z powodu ogromnego bezrobocia, strachu robotników i aresztowań liderów.

• Efekt: Przez kolejne 4 dni w Wiedniu i innych ośrodkach przemysłowych Austrii (także górniczych i hutniczych regionach Styrii, np. w Bruck an der Mur czy Judenburgu) toczyły się regularne walki miejskie. Wojsko zbombardowało artylerią robotnicze osiedla (m.in. Karl-Marx-Hof). Powstanie upadło, lewica została zdelegalizowana, a Dollfuss wprowadził dyktaturę.

Podsumowując: Jeżeli szukasz informacji o dramatycznym buncie robotników pracujących w kopalniach – chodzi o Hiszpanię i Asturię. Jeżeli interesuje Cię rewolta robotnicza w Europie Środkowej z tego samego roku – chodzi o austriacką wojnę domową.

Austriacka wojna domowa (znana również jako powstanie lutowe) trwała od 12 do 16 lutego 1934 roku.

Najważniejsze informacje:

• Czas trwania: 12–16 lutego 1934 r. (5 dni).

• Miejsce walk: Wiedeń, Graz, Linz oraz inne ośrodki przemysłowe.

• Strony konfliktu:

o Strona rządowa: Rząd austrofaszystowski kanclerza Engelberta Dollfussa, Front Ojczyźniany oraz paramilitarne bojówki Heimwehr.

o Strona lewicowa/opozycyjna: Republikanischer Schutzbund (skrzydło ochronne socjaldemokratów z SPÖ), zdelegalizowana Socjaldemokratyczna Partia Austrii oraz komuniści z KPÖ.

• Przyczyny: Napięcia społeczne i polityczne po I wojnie światowej, kryzys gospodarczy, rozbicie systemu parlamentarnego przez Dollfussa, który zmierzał w stronę dyktatury (austrofaszyzmu), oraz wcześniejsze starcia (np. rewolta lipcowa w 1927 r.).

• Przebieg: Walki wybuchły po próbie przeszukania siedziby socjaldemokratów w Linzu i ogłoszeniu strajku generalnego. Władze użyły przeciwko robotnikom (m.in. w wiedeńskich osiedlach komunalnych, takich jak Floridsdorf) artylerii wojskowej.

• Wynik: Zwycięstwo sił rządowych. Socjaldemokracja została ostatecznie zdelegalizowana, zniesiono system wielopartyjny i utworzono autorytarne państwo austrofaszystowskie.

• Bilans ofiar: Zginęło kilkaset osób (szacunki mówią o ok. 137–196 zabitych po stronie lewicy i ok. 105–118 po stronie rządu, plus ofiary cywilne; łącznie ok. 400 osób). Kilku liderów powstańców skazano na karę śmierci.

Hiszpańska wojna domowa trwała od 17 lipca 1936 roku do 1 kwietnia 1939 roku i była krwawym konfliktem bratobójczym pomiędzy republikanami a nacjonalistami.

Strony konfliktu i wsparcie zagraniczne

• Republikanie (lojaliści): lewicowy rząd Frontu Ludowego (socjaliści, komuniści, anarchiści, separatści). Wspierani przez Związek Radziecki, Meksyk, Francję oraz ochotników z całego świata skupionych w Brygadach Międzynarodowych.

• Nacjonaliści (buntownicy): siły prawicowe i wojskowe pod dowództwem gen. Francisco Franco i gen. Emilio Moli. Wspierani militarnie przez faszystowskie Włochy, nazistowskie Niemcy (m.in. Legion Condor) oraz Portugalię.

Główne przyczyny

• Głębokie podziały społeczne i gospodarcze oraz niestabilność polityczna Drugiej Republiki Hiszpańskiej (proklamowanej w 1931 roku).

• Zwycięstwo lewicowego Frontu Ludowego w wyborach w lutym 1936 roku oraz rosnąca polaryzacja kraju.

• Bezpośrednia iskra: zamordowanie prawicowego polityka José Calvo Sotelo i wojskowy zamach stanu zapoczątkowany 17–18 lipca 1936 roku.

Przebieg i kluczowe wydarzenia

• Bitwa o Madryt (listopad 1936) – zablokowanie natarcia nacjonalistów na stolicę.

• Bombardowanie Guerniki (26 kwietnia 1937) – atak niemieckiego i włoskiego lotnictwa na baskijskie miasto, uwieczniony później na słynnym obrazie Pabla Picassa.

• Stopniowe załamanie frontu republikańskiego, upadek Malagi, Teruelu oraz ostateczne zdobycie Madrytu przez wojska Franco pod koniec marca 1939 roku.

Skutki i bilans

• Ofiary: ok. 500 tysięcy zabitych oraz masowy terror ("biały terror" nacjonalistów i "czerwony terror" po stronie republikańskiej).

• Rządy Franco: likwidacja Drugiej Republiki i ustanowienie dyktatury Francisco Franco, która przetrwała aż do jego śmierci w 1975 roku.

• Migracje: ucieczka ponad pół miliona osób, głównie do Francji, oraz tzw. niños robados (proceder odbierania dzieci przeciwników reżimu).

Wojna słowacko-węgierska (znana też jako mała wojna, węg. Kis háború) to krótki konflikt zbrojny stoczony w dniach 23–31 marca 1939 roku pomiędzy nowo powołaną Republiką Słowacką a Królestwem Węgier.

Przyczyny konfliktu

• Węgierski rewizjonizm: Węgry dążyły do odzyskania terytoriów utraconych na mocy traktatu w Trianon i prowadziły politykę korekt granic.

• Zajęcie Rusi Zakarpackiej: Po rozbiciu Czechosłowacji w marcu 1939 roku i powstaniu zależnej od III Rzeszy Słowacji, wojska węgierskie wkroczyły na Ruś Zakarpacką, co doprowadziło do powstania wspólnej granicy polsko-węgierskiej, a także zapoczątkowało spory o przebieg granicy ze Słowacją.

Przebieg

• Wybuch: 23 marca 1939 roku wojska węgierskie zaatakowały wschodnią Słowację z terytorium Rusi Zakarpackiej (uderzając m.in. z rejonu Wełykiego Byczkiwa).

• Działania zbrojne: Doszło do starć lądowych oraz potyczek w powietrzu. Słowackimi siłami dowodził m.in. Augustín Malár, politycznie państwem kierował Jozef Tiso, z kolei po stronie węgierskiej operacją kierowało dowództwo pod auspicjami Miklósa Horthy’ego.

• Reagowanie Rzeszy: III Rzesza, która formalnie chroniła Słowację, szybko podjęła działania dyplomatyczne w celu powstrzymania eskalacji – walki ustały już 31 marca 1939 roku.

Skutki i bilans

• Traktat w Budapeszcie (4 kwietnia 1939 r.): Słowacja została zmuszona do ustępstw terytorialnych – przekazała Węgrom pas ziemi we wschodniej Słowacji (ok. 1697 km², obejmujący 78 miejscowości i blisko 70 tysięcy mieszkańców w rejonie Stakčína i Sobranec).

• Straty: Konflikt przyniósł kilkadziesiąt ofiar śmiertelnych po obu stronach oraz kilkuset jeńców.

W marcu 1939 roku Węgry dokonały aneksji Rusi Zakarpackiej (Zakarpacia), likwidując ogłoszoną dzień wcześniej niepodległą Karpato-Ukrainę i przywracając wspólną granicę polsko-węgierską.

Przebieg i kontekst wydarzeń

• Tło historyczne: Przed I wojną światową Zakarpacie należało do Węgier (w ramach Austro-Węgier). Na mocy traktatu w Trianon w 1920 rokuregion przyznano Czechosłowacji.

• Kryzys czechosłowacki (1938–1939): Po układzie monachijskim i rozbiorze Czechosłowacji, jesienią 1938 roku Węgry zajęły południowe i zachodnie skrawki Zakarpacia (m.in. Użhorod i Mukaczewo).

• Karpato-Ukraina: 15 marca 1939 roku, w cieniu rozpadu Czechosłowacji i proklamowania niepodległości Słowacji, sejm wchuście proklamował niepodległość Karpato-Ukrainy. Państwo to nie uzyskało jednak szerszego uznania międzynarodowego.

• Węgierska inwazja: Już 14 marca 1939 roku wojska węgierskie wkroczyły na Zakarpacie, łamiąc opór lokalnej Siczy Karpatskiej. Do 18 marca 1939 roku całe terytorium zostało zajęte i włączone do Królestwa Węgier.

• Granica polsko-węgierska: 16 marca 1939 roku polskie oddziały spotkały się z wojskami węgierskimi na Przełęczy Tucholskiej (Wereckiej), co odtworzyło bezpośrednią granicę między Polską a Węgrami.

• Znaczenie dla Polski: W Polsce granicę tę witano z entuzjazmem jako symbol tradycyjnej przyjaźni. Kilka miesięcy później, we wrześniu 1939 roku po wybuchu II wojny światowej, odgrywała ona kluczową rolę jako korytarz ewakuacyjny dla dziesiątek tysięcy polskich uchodźców i żołnierzy.

17 września 1939 roku Związek Sowiecki (ZSRR) zaatakował Polskę, realizując tajny protokół paktu Ribbentrop-Mołotow podpisanego z III Rzeszą.

Najważniejsze informacje o agresji:

• Data: 17 września – 6 października 1939 roku

• Pretekst: Sowieci przekazali notę dyplomatyczną twierdzacych, że państwo polskie przestało istnieć, a rząd uciekł, co stanowiło fałszywe uzasadnienie wkroczenia Armii Czerwonej.

• Siły sowieckie: Ok. 600–800 tys. żołnierzy, blisko 5 tys. dział, ponad 4,7 tys. czołgów i ok. 3,3 tys. samolotów.

• Reakcja dowództwa: Marszałek Edward Rydz-Śmigły wydał dyrektywę nakazującą wycofywanie wojsk do Rumunii i Węgier oraz unikanie walki z bolszewikami (chyba że w obronie własnej), co ułatwiło Sowietom szybkie zajęcie wschodnich terenów II RP.

• Skutki i represje: Do niewoli sowieckiej trafiło od 250 tys. do ponad 450 tys. polskich żołnierzy i oficerów, co doprowadziło m.in. do tragicznej w skutkach zbrodni katyńskiej wiosną 1940 roku.

Wojna grecko-włoska (28 października 1940 – 23 kwietnia 1941) to zbrojny konflikt z okresu II wojny światowej pomiędzy Królestwem Włoch a Królestwem Grecji.

Przebieg i najważniejsze wydarzenia

• Agresja Włoch: 28 października 1940 roku wojska włoskie zaatakowały Grecję z terytorium okupowanej wcześniej Albanii (odrzucając greckie „nie” dla włoskiego ultimatum).

• Grecka kontrofensywa: Słabo przygotowana armia włoska utknęła w górach, a Grecy przeprowadzili od listopada 1940 roku skuteczną kontrofensywę, spychając Włochów w głąb Albanii.

• Interwencja III Rzeszy: Wobec klęsk Mussoliniego, 6 kwietnia 1941 roku do walki wkroczyły nazistowskie Niemcy (atakując jednocześnie Jugosławię i Grecję).

• Kapitulacja: 23 kwietnia 1941 roku generał Jeorios Tsolakoglu podpisał akt kapitulacji greckich wojsk.

Słowackie Powstanie Narodowe (słow. Slovenské národné povstanie, SNP) to zbrojny zryw słowackiego ruchu oporu przeciwko hitlerowskim Niemcom oraz kolaboracyjnemu reżimowi księdza Jozefa Tiso podczas II wojny światowej.

Najważniejsze informacje:

• Czas trwania: 29 sierpnia – 28 października 1944 roku (regularne walki ustały na początku listopada 1944 r.).

• Obszar: Środkowa Słowacja, głównie tereny górskie (stolicą powstania była Bańska Bystrzyca).

• Główni dowódcy: ppłk (później gen.) Ján Golian, gen. Rudolf Viest oraz dowódca sił niemieckich SS-Obergruppenführer Hermann Höfle.

• Siły powstańcze: ok. 46 tys. żołnierzy 1 Armii Czechosłowackiej oraz ok. 18–20 tys. partyzantów (w tym oddziały radzieckie i polskie).

• Siły niemieckie: ok. 48 tys. żołnierzy Wehrmachtu, SS oraz wspierająca ich Gwardia Hlinki.

Przebieg i skutki:

• Wybuch: Powstanie rozpoczęło się 29 sierpnia 1944 roku po wydaniu rozkazu przez generała Jána Goliana (słynne hasło: „Zaczynajcie wypędzanie”), co było reakcją na wkroczenie wojsk niemieckich na teren Słowacji.

• Wynik militarny: Powstanie zakończyło się klęską militarną i zajęciem Bańskiej Bystrzycy przez Niemcy 27 października 1944 roku. Po upadku zorganizowanej obrony wielu żołnierzy przeszło do walki partyzanckiej w lasach i górach.

• Znaczenie polityczne: Mimo porażki militarnej, zryw ten pozwolił Słowacji zapisać się w obozie aliantów antyhitlerowskich i stanowił fundament pod powojenną odbudowę Czechosłowacji.

• Pamięć współczesna: 29 sierpnia jest na Słowacji najważniejszym świętem państwowym (Dniem Słowackiego Powstania Narodowego), będącym dniem wolnym od pracy.

Wojna partyzancka w krajach bałtyckich (Litwa, Łotwa, Estonia) po II wojnie światowej była prowadzona głównie przez formacje antykomunistyczne znane jako „Leśni Bracia” (est. metsavennad, łot. meža brāļi, lit. miško broliai).

Geneza i przyczyny

• Sowiecka okupacja i aneksja: W wyniku paktu Ribbentrop–Mołotow z 1939 roku oraz ponownego wkroczenia Armii Czerwonej w 1944 roku Litwa, Łotwa i Estonia zostały siłą włączone do Związku Sowieckiego.

• Pobór i represje: Tysiące mieszkańców uciekało do lasów, aby uniknąć przymusowego wcielenia do Armii Czerwonej, a także w obliczu masowych deportacji organizowanych przez NKWD.

• Iluzja pomocy z Zachodu: Partyzanci liczyli na szybki wybuch konfliktu pomiędzy zachodnimi aliantami (USA, Wielka Brytania) a ZSRR oraz na odzyskanie niepodległości.

Przebieg i skala walk

• Skala: W najgorętszym okresie (koniec lat 40. XX wieku) w podziemiu w krajach bałtyckich działały dziesiątki tysięcy partyzantów (najsilniejszy opór występował na Litwie, gdzie struktury były najbardziej scentralizowane).

• Taktyka: Walka miała charakter partyzancki i nieregularny – zasadzki na oddziały NKWD i milicję, ataki na lokalną administrację sowiecką, a także akcje odwetowe przeciwko kolaborantom i urzędnikom.

• Odpowiedź Sowietów: NKWD oraz wojska wewnętrzne MWD stosowały bezwzględny terror, połączony z masowymi deportacjami rodzin partyzantów na Syberię, infiltracją siatki podziemia oraz budową tzw. „batalionów niszczycielskich” składających się z lokalnych komunistów.

Upadek i dziedzictwo

• Wygaszanie oporu: Masowy opór zbrojny załamał się w pierwszej połowie lat 50., po brutalnych pacyfikacjach i kolektywizacji rolnictwa, która pozbawiła partyzantów wsparcia logistycznego ludności wiejskiej.

• Ostatni bojownicy: Pojedynczy żołnierze ukrywali się w lasach bardzo długo – ostatni znani litewscy partyzanci zginęli lub ujawnili się dopiero pod koniec lat 60., a nawet w latach 70. XX wieku.

Grecka wojna domowa toczyła się w latach 1944–1945 oraz 1946–1949, stanowiąc jeden z pierwszych i najkrwawszych konfliktów zimnej wojny w Europie.

Najważniejsze informacje o konflikcie

• Fazy konfliktu:

o Grudzień 1944 – styczeń 1945 (Dekemvriana – starcia między lewicową partyzantką ELAS a wojskami rządowymi wspieranymi przez Brytyjczyków).

o 1946–1949 – regularna wojna domowa między siłami monarchistycznego rządu w Atenach a komunistyczną Demokratyczną Armią Grecji (DSE).

• Strony i wsparcie zewnętrzne:

o Siły rządowe: popierane początkowo przez Wielką Brytanię, a od 1947 roku (w ramach doktryny Trumana) masowo wspierane przez Stany Zjednoczone.

o Komuniści (DSE / ELAS): wspierani przez państwa bloku wschodniego, m.in. Albanię, Bułgarię oraz Jugosławię (do rozłamu Tito–Stalin w 1948 r.).

• Wynik:

o Zwycięstwo sił rządowych w październiku 1949 roku po kapitulacji i wycofaniu oddziałów DSE.

• Skutki i ofiary:

o Szacowane straty wyniosły od 70 tys. do nawet 150 tys. zabitych.

o Setki tysięcy ludzi zostało wysiedlonych lub uciekło z kraju (część uchodźców trafiła m.in. do Polski).

o Dopiero w latach 80. XX wieku uczestnicy konfliktu zostali zrównani w prawach kombatanckich, a państwo greckie oficjalnie uznało tamte wydarzenia za wojnę domową.