SKRAJNICA Paweł Sawicki (Mroczna Powieść Słowiańska) – Cz.5

Rozdział 6.

Zajazd Przy Rozstajach wzniesionym był, gdzie cztery świata strony się zbiegały, tylomaż drogami się krzyżując. Ku Skrajnicy a starej kopalni jedna wiodła, ku twierdzy Podgórskiej następna, dalszą w głąb kraju dostać się było można, ostatnia zaś do granicy z sąsiednią krainą prowadziła. Kamieniem podmurowana gospoda duża była, z podwórcem obszernym, drewnianymi budynkami gospodarskimi okolonym, a drzewy starymi porośniętym.

Jak co roku o tej porze, karczma w szwach pękała, jako ze wszech stron przybywający tłumnie na jarmark do Podgórza goście zatrzymywać się w niej musieli, tak dla odpoczynku, jak i pozwoleństwa na wjazd do twierdzy zezwalającego wykupienia. Właściciele dwoili się a troili natenczas, wraz z przysposobioną do pomocy czeladzią po łokcie się urabiając, żeby podróżnym niczego nie zbrakło. Parobek, kilka dni wcześniej zgodzony, od świtu do zmierzchu drwa rąbał, wodę nosił, zwierząt doglądał. Takoż dziewki, niedawno do pomocy przynajęte, w pocie czoła gęsi a kaczki skubały, ciasta wyrabiały, prały, sprzątały i gościom usługiwały. Niby biczem, świszczącymi nad głowami poleceniami, ale i obietnicą sowitej zapłaty naglone, czeladne dziewki sił nie szczędziły, jadło a napitki roznosząc, kiedy niekiedy oczko puszczając ku podszczypującym a poklepującym je rozweselonym gościom, tudzież w pysk waląc na odlew tych co nachalniejszych.

Na wielkim ognisku, w pośrodku izby biesiadnej, na podłodze uklepanej z gliny, a z dawna stwardniałej stojącym; sadłem, liżącymi go płomieniami wytapianym, w żar kapiąc; żubrzy się udziec potężny wypiekał.

Naokół paleniska ustawione stoły długie, ciężkie, z ciosanych dębowych tarcic zbijane, uginały się pod jadłem wszelakim. Na ogniu pieczonych wieprzów, dzików i jeleni połcie; kołacze, chleby czarne, kasze i innej strawy mnogość; podawano na drewnianych michach, przez zręcznych snycerzy z lipy, grabu abo wiązu rzniętych. Z glinianych dzbanów, spod garncarzy sprawnych rąk wychodzących, lano sobie w klonowe i brzozowe naczynia serwatki, kobyle mleko skwaśniałe, piwo, wino, a jak kto grosza nie skąpił, to i miodem był se gębę zalał. Po nożami znaczonych i żagwiami popalonych, skapłym tłuszczem a napitkiem przesiąkłych i lepiących się blatach; śród ogryzionych gnatów i niedożartych szczątek, z drewna się strugane łyżki walały.

Przy onych stołach, na łupanych z pni sosnowych a skórami okrytych ławach, biesiadnicy siedzieli. Mężowie wielcy i mali, w giezła, gace, sukmany, a kapy poodziewani, z lnianego płótna najczęściej szyte; wpośród nich kobiety jazgoczące, różnobarwnymi się sukniami, zapaskami i chustami mieniące. Gdzie kupcy jarmarczni siedzieli, pod stołami a ławami towar a dobra wszelakie złożone były, których zbrojni pachołkowie i psy od rzezimieszków strzegli.

Jedząc, pijąc a swawoląc, rozgwar i rejwach okrutny wszyscy czynili.

Ponad głowami ucztujących gryzący wisiał dym, któren u powały się rozpłaszczając i z wolna dymnikiem ulatując, łzami oczy ich czerwienił a gardła dusił, od czego chrapliwymi głosy między sobą mówili. Swąd dymu z paleniska wielkiego wychodzący a spalonym tłuszczem i mięsem przysporzony, mieszał się z zapachami upoconych i brudnych z podróży ludzi, psów pod nogami się szwendających i parujących potraw, smrodliwą, wełniastą duchotą wszystko otulając.

– Jest ci u was posłanie jakie, mości gospodarzu? – zagadnął człek z worem na ramię zarzuconym, do izby karczemnej właśnie wchodzący.

Wejrzenie podniósłszy na niego sponad dzbana, do którego akuratnie nalewał zalatującego stęchniętym jęczmieniem piwa, karczmarz przyjrzał się nieznajomemu, w myślach se coś ważąc.

– Nie ma – wracając do swego zajęcia, odrzekł w końcu. Obcy nie spodobał mu się. Tacy więcej kłopotu, niźli pieniędzy do gospody przynosili. Wychowując się w zajeździe i prowadząc go wprzódy z rodzicami, a potem z żoną, nauczył się Katosz, okiem aby rzuciwszy, takowych poznawać.

– Wiela mi nie trza, mości gospodarzu – rzekł mężczyzna. – Zdrożnym wielce, to i bele gdzie głowę złożyć mogę, ciepłego co zjeść. A i napić się czego rad bym.

– W twierdzy pytajcie – napełniwszy dzbany, karczmarz przesunął oba ku czekającej dziewczynie, która zręcznie je chwyciwszy, w głąb sali poniosła.

– Mam czym płacić – nieznajomy rzucił na szynkwas kilka monet.

– Miejsc nie ma, gadam przecie...

– A strawy jakiej choć a piwa dacie, mości gospodarzu? – uśmiechnąwszy się, zrzucił z pleców wielki, zakurzony tobół, któren ciężko spadł na podłogę. – Spocząć rad bym, choć grzbiet rozprostować a kulasy wyciągnąć. Daleko to do Podgórza?

– Daleko abo i niedaleko, bo z dzień drogi będzie, jeśliście wozem podróżujący. W siedle prędzej. Siadajcież kajś, zara wam co przyniesę – skinąwszy na dziewkę i przepatrując przybysza spode łba, Katosz wydał kilka dyspozycji. Co mu się w człeku tym nie spodobało, nie umiał se wyłożyć. Zapylony cały, brudny, nie wyglądał inaczej, aniżeli kto inszy, co z gościńca zachadza. A w jarmark to i po stokroć dziwniejsi tu bywali. Handlarze, szarlatani, kuglarze, sztukmistrze, żebracy, aktorzy, rzemieślnicy, szlachcice, trefnisie, kurwy, mordercy i złodzieje... jarmark ludzi wabił, niczym pełna miodu barć niedźwiedzie. Wziąwszy podaną mu właśnie michę kaszy skwarkiem kraszonej i piwo, poniósł do ławy, gdzie podejrzany przybysz zasiadł.

– Dziękuję, mości gospodarzu – człek zapłacił a zara do żarcia się wziął.

– Z dalekaście ku nam szli? – schował karczmarz pieniądze i przysiadł.

– Z dalekam – z pełną gębą tamten odrzekł. Popiwszy mętnym piwem, skrzywił się, splunął i dokończył: – Ze sześć dni, abo i więcej bedzie, mości gospodarzu.

Przepatrywał jeszcze czas jaki Katosz łapczywie jedzącego mężczyznę, ale nie doczekawszy się nic więcej, na podwórzec poszedł parobka szukać. Ten poił akuratnie szkapinkę wynędzniałą, wygłodzoną, a która boki miała zakrzepłą krwią a strupem świeżym pokryte.

– Czyj koń? – spytał karczmarz.

– A, człeczyna z tem wielgim tobołem, wielmożny dobrodzieju. Dopiero co, jak wlazł.

Przejrzawszy zmaltretowanego i wygłodzonego konika, co to się go żal okropnie karczmarzowi zrobiło, złość na sadystycznego właściciela gwałtownie w nim wezbrała.

– Załóż mu obroku, a owsa z sieczką i zasypki nie pożałuj – polecił parobkowi i do karczmy wrócił. Odnalazł nieznajomego, co kaszę zeżarłszy, oparty stał tera o szynkwas i piwo pił.

– Jeszcze za konia trza wam zapłacić – oznajmił Katosz.

– Jakże to, mości gospodarzu? – człowiek kufel odstawił, na podłogę splunął, mało przyjemnie się uśmiechnął i dodał: – Odkąd to za wodę a kołek dla konia trza płacić?

– Koń zagnany i zbiedzony, tom go nakarmić przykazał.

– Jam go karmić nie kazał, mości gospodarzu...

– Zapłaćcie za obrok – wymacawszy maczugę, karczmarz zacisnął na niej swoją wielką łapę.

– Jam koniowi owsa zadawać nie kazał, mości gospodarzu – wycedził mężczyzna przez zęby – to i płacić nie bede. Kiejście szczodrzy tacy, wasza rzecz...

– Zapłaćcie za obrok – powtórzył karczmarz spokojnie – i idźcie dalej swoją drogą.

Człowiek uśmiechnął się jeszcze paskudniej, zadał sobie na ramię tobół i ku wyjściu się skierował. Krok w krok szedł za nim uzbrojony w pałkę Katosz. Dziwowiska ze zwady czynić nie zamiarował, nie wewnątrz, nie śród gości. Na dworze obaj obaczyli Alinę, która zabiedzonego konia głaskała czule po mechatym pysku, do szyi jego się tuląc. Po jej policzkach płynęły łzy. Mężczyzna, w lubieżnym uśmiechu zęby wyszczerzywszy, rzekł do niej:

– Koń mój ci się udał, może i mnie obłapisz? – postąpił ku dziewczynie kilka kroków, na co idący za nim karczmarz szarpnął go, w miejscu obracając.

– Zapłać za obrok i precz stąd! – pałkę mocniej w dłoń ujął.

Cięgiem się uśmiechając, człek ręce uniósł szydliwie w geście udanego pojednania.

– Nie wiada wam, cóż czynicie, mości gospodarzu... – wycedził przez zęby, krok w kierunku Katosza postępując. – Dobrze wam radzę, do szynku wracajcie, ja tu z dziewką waszą się...

Urwał w pół słowa, głuche warczenie za sobą usłyszawszy. Obejrzał się powoli i dwa psy ogromne uwidział, co z wolna ku niemu nadchodziły. Nienawistne ich ślepia w nim były utkwione, a wielkie, obnażone kły, błyszczały. Cofnąwszy się, plecami o karczmarza zaparł. Uśmiechając się, patrzała mu Alina w oczy wyzywająco.

– Odwołajcie psy, mości gospodarzu – wejrzenia nie zdejmując z postępujących ku niemu bestii, żałośliwie jęknął obcy. – Zapłacę, jeno psy zabierzcie!

Zza poły skórzanego kaftana drżącą ręką wydłubał sakiewkę i za siebie ją podał, na psy cięgiem patrzając. Karczmarz, wyjąwszy z niej kilka monet, resztę na ziemię rzucił.

– Żeby noga twoja, ścierwo, nigdy wiency tu nie postała – groźnie rzekł Katosz. – Tera precz stąd!

Człek spojrzał na Alinę, która, do szkapiny wiąż się tuląc, na ucho coś jej szepnęła i koń zbliżył się do mężczyny. Ów, wciąż z przestrachem na warczące bestie patrząc, zarzucił tobół na konia, sakwę podniósł i, na grzbiet wskoczywszy, ku bramie się zwrócił. Odjeżdżając, odwrócił się i zakrzyknął:

– Bywajcie, mości gospodarzu! Spotkamy się jeszcze! – po czym, ze złością konia spinając, pędem na trakt wyskoczył.

Czas jaki patrzał jeszcze karczmarz za odjeżdżającym, ku Alinie się zara jednakowoż zwrócił. Niewiastą smukłą była, z jasnymi, w gruby warkocz plecionymi włosami, pasa sięgającymi. Z przyozdobioną ledwie widocznymi piegami, bladą dość twarzą, jej krwistoczerwone usta, wraz z błyszczącymi, ciemnofioletowymi oczami, mocno odstawały. Patrząc w te oczy, Katosz poczuł się nieswojo.

– A pójdźże do matki, szukała cię – rzekł w końcu.

– Zły to człowiek – głos Aliny cichy, acz dźwięczny i wyraźny był. Wyprostowana, głaskała nigdy jej nie odstępujące psy. One zaś siedziały czujne, dzikich ślepiów z karczmarza nie zdejmując. Gdy ten zbliżyć się do dziewczyny usiłował, zawarczały cicho i zatrzymał się.

– Łachmyta zwykły, nie lękaj się go. Nie wróci tu – uspokoił dziewczynę.

– Nie lękam się. Ale to morderca, wróci. – Odrzekłszy mu, Alina uśmiechnęła się i poszła.

Postawszy i podumawszy jeszcze karczmarz, wnet żony poszedł szukać. Znalazł ją w spiżarce, gdzie słonin połcie, czosnkiem woniejące pęta kiełbas i ryby wędzone u pował wisiały, a przykrytych białym płótnem glinianych garnców ze smalcem i jadła wszelkiego całe mnóstwo wszędy stało. Jako we zwyczaju miała, Sara rachowała, zapisywała i przekładała, w swoim będąc żywiole. Gdy wszedł, nie przerywając swego zajęcia, nie spojrzawszy nań nawet, rzekła:

– Ptastwo dzikie trzy dni temu miało być, trza umyślnego słać, niechaj przywiezie. Jeno patrzać, kiej kasztelańscy glejty zjadą wypisywać.

– Gadał, co sam przywiezie...

– Wyślesz parobka! – ostro rzuciła karczmarzowa. – Jucznego niechaj weźmie a przyniesie kuropatwy, przepiórki i zajęcy. Lekkie, to i prędko obróci, zara nazad będzie. Resztę myśliwy zwiezie, jako ugadane a zapłacone.

– Gości hurma, w obejściu roboty tyla...

– Poślesz parobka! – głosem srogim powtórzyła Sara, prostując się i łyskając złym okiem na Katosza. Zara złość powściągnąwszy, uspokoiła się jednak, i wracając do swej roboty, dodała: – Stajni ty dopilnujesz, drew a wody nanosisz. Za szynkwas Kulawą postaw, niechaj na desce karbuje, ja przyjdę potem i porachuję.

Milcząc, Katosz czekał na jakie dalsze dyspozycje, a żadnych juże nie usłyszawszy, ku niskim drzwiom się zwrócił. Nim jednak wyjść zdążył, ponad szuraniem przesuwanych po drewnianej podłodze ciężkich garnców, z mroku dobiegł go głos żony:

– Rozmówiłeś się juże z Aliną?

W pół kroku się zatrzymał.

– Nie.

– Pogadaj z nią, przełóż jej...

– Spróbuję – mało chętnie przytwierdził karczmarz – atoli ze mną też juże prawie nie gada.

– Przejdzie jej, jeno rozmów się z nią...

– Twarz jej... pewnym, coś widzieć musiała tedy, co jej twarz... – urwał.

– Nie. – Głos Sary jakiś taki nieswój był, jakby sama nie dawała wiary temu, co prawi. – Niczegom nie uwidziała! A ty też mi tu nie wydziwiaj! Rozmów się z nią a przewiedz czego.

Stropionym nieco wyszedłszy, wydał zara karczmarz polecenia czeladnym dziewkom, parobka z jucznym koniem do Skrajnicy posłał, sam zaś do stajni się udał zwierzęta poobrządzać. Akuratnie siana na żłoby zadawać kończył, gdy Alina przyszła, a wraz z nią psy. Jeden, do wielgaśnego wilka podobien, w progu się uwalił, drugi zaś, nieledwie mniejszy, opiekunki swej nie odstępował.

Dziewczyna do Katosza podeszła, i nic nie rzekłszy, w oczy mu wejrzała. Mało by rzec, co małomówną była, bo zwykle milcząca, chętniej się fizjonomią a gestem porozumiewała, niźli słowem. Karczmarze długo obawiali się, co dziewczyna zwykłej mowy nie wyrozumie, ani używać jej nie poradzi. Przywykli jednakowoż do dziwnego Aliny obycia a obznajomili.

Ku dziewczynie z ostrożna postąpiwszy, bacząc, azaliż pies mu paszczy nie okaże, wyciągnął karczmarz rękę do niej, ale ona krok odstąpiła, wejrzenia zeń aliści nie spuszczając.

– No tak... – odchrząknął. – Nie przepomnim tego nigdy, cóżeś dla matki uczyniła. Dozgonnie wdzięczny ci będę... oboje z matką będziem... Napary a wywary, co to ich matce zadałaś, życie jej wrócił. Pewniśmy, co tak było. Tera matce mus się zwiedzieć aby, cóż to za wywary a zioła były... – zawahał się. – Nam mus się tego zwiedzieć. Skądeś ich nastarczyła a kto ci sprawiać je pokazał... – wskroś duszy kłuty oczami Aliny, potykał się co które słowo a zacinał. – Ważnym, cobyś matce...nam wyznała się z tego... – chyłkiem oknem wyjrzał, czy ich nikt aby posłyszeć nie zdoła. – Rzeknij, babka Aniela ci je dała? Ona cię to wspomogła? Od babki wywary abo receptury masz? To ważne...

Dziewczyna stała milcząca.

Zbliżyć się do niej znów usiłował, ona ponownie krok odstąpiła.

– Zamiarujem z matką wywdzięczyć się jako za wspomożenie... Wykładasz se pewnikiem, co trza by grosz jaki posłać, być to może, co i jadła jakiego... Babka ci to była? Rzeknij...

Wejrzenie jej, nieruchome a przenikliwe, rozbawionym czemuś mu się zdało.

– Skoro od babki Anieli to miałaś, mus o tem matce...nam mus się o tem zwiedzieć... Wybrałaby się do niej, rozmówiły by się zapewne... Rozumujesz sama, co nijakiego obcowania a więzi z dawna juże nie miały... Sposobność się nadarza, coby się im rozmówić...kto wie, być to może, co i do zgody by im przyszło? Pewnym, cobyś tego chciała bardzo... – czoło spocone otarł, dnie gorętsze coraz bowiem były.

Słuchając go, ogromny łeb psi czochrała leniwie.

– Co babkę miłujesz, pewnym... A matka twoja... Matka twoja... – jakby zaparły mu się w gardle słowa. Ślinę przełknąwszy, nareszcie wyrzekł: – Matka twoja to dobry...człek...serce ma dobre... Czasami aby srogą a twardą mus jej być, samej ci wiada dobrze, co trudno upilnować wszystkiego a gospody doglądać...

Dziewczyna oknem wyjrzała, jakby zgoła juże go słuchać nie chciała. Katosz odchrząknął znowu.

– Twoja matka... ona... Mus ci wiedzieć, co w młodości twoja matka wiele przeszła. Ona...

– Nie wiesz nic o mojej matce – oczu nawet ku niemu nie zwróciwszy, spokojnie rzekła Alina.

Usłyszawszy wypowiedziane te słowa, w gardle zaschło karczmarzowi i pobladł. W sobie się jednak zebrawszy, raz jeszcze popróbował:

– Mylisz się...matka twoja, widzisz, ona...

Piorunującym wejrzeniem uderzyła go nagle.

– ,,Nic...nie wiesz...o mojej...matce...” – jakby dwa głosy w jeden się zlały, wyrzekła obco Alina. Zdało się karczmarzowi, co oczy jej rozbłysły silniej, mimo półmroku w stajni panującego. Naraz trząść się począł z zimna a z gęby jego obłoki pary się tera dobywały, gdy oddychał. “Może to być?”, pomyślał lękliwie. Konie w ziemię kopytami bić poczęły i rżeć niespokojnie. Z podwórca doszło ich wycie psa.

Daremnie usiłując lęk w sercu wzbierający przemóc a w ciemnofioletowe, jarzące się oczy dziewczynine nie patrzać, trzęsącym głosem dalej prawił:

– Miarkujem se, co jeno aby od babki podobna ci było dostać ziele a napary... Wyznaj nam... Babka Aniela remedium one ci dała? Mus nam wiedzieć...

Przerwał. Zdziczałe nagle zwierzęta z więzów pozrywać się szarpały a z klatek powyskakiwać wściekały. Ziąb się uczynił w stajni, jako zimą najsroższą.

– W ten czas, kiej se matka ulżyła, na cię krzycząc... – strach okrutny lepiącymi łapskami krtań mu zaciskał – ona nie czuła tego po prawdzie... – przełknął ślinę – ...twoja matka nie zamiarowała...

– ,,Nic...nie wiesz...o mojej...”

– To ty nic nie wiesz, psiakrew! – huknął gwałtownie, namiętności a obezwładniającego lęku natężenia więcej udźwignąć nie poredzając. Zmiarkowawszy się, cóż uczynił, strachem rażony zamarł.

Stali tera oboje w milczeniu, patrząc na się a dusze swe wzajem penetrując. Serce cięgiem waliło karczmarzowi, jak kowalski młot, jej zaś oblicze drgało osobliwie, zniekształcając się ledwie zauważalnie i deformując, to do zwykłych swych rysów powracając. Zdało mu się, co straszliwa jakaś walka toczy się w niej, jakoby przemóc w sobie samej coś usiłowała.

Stajnię wypełniła szczególna ta woń, jaka po przejściu gwałtownej, letniej burzy zazwyczaj się roztaczała.

Bał się.

Utkwione w nim ciemnofioletowe oczy Aliny, niczym dwie płonące gwiazdy na mgnienie się rozjarzywszy, z wolna wygasać poczęły. Z mroźnego, powietrze na powrót aż gęstym z letniej gorączki się stało, zwierzęta zaś uspokajały się powoli, by nareszcie zacichnąć zupełnie. Wycie w podwórcu ustało.

Wtem dziewczyna zbliżyła się do Katosza, by delikatnie a czule twarzy jego dotknąć.

Dłoń jej parząco lodowatą była.

Wyszeptawszy słów kilka, których wyrozumieć nie poradził, odwróciła się i nieśpiesznie poszła.

Olbrzymie psy powlekły się za nią.

Osobliwym zjawiskiem a myśli własnych niemocą otumaniony, nie pojmował zgoła, co zaszło. Dopiero w czas jaki potem, otrząsnąwszy się, wylazł w prażące słońce i przez podwórzec ku spichrzowi się udał, gdzie po drabinie wspiął się na podstrysze jako rupieciarnia służące. Mimo mroku nie potknąwszy się ni razu, przedarł się do stojącego pod ścianą rozklekotanego krzesła, na które ciężko opadł. We wnękę znajomą sięgnął, nieduży gąsiorek wymacał, odkorkował i rzetelnie se golnąwszy, w deliberacjach o Alinie się pogrążył.

Pacholęciem jeszcze będąc, juże Alina czyniła co chciała, jak chciała a kiedy chciała. Sara częstokroć skórę jej przetrzepywała, daremnie. Na przewrót właśnie, odcinała się wówczas całkowicie od wszystkich dziewczynka, we własnym swoim świecie do cna zanurzając.

A odkąd, pomimo na klucz drzwi zamkniętych, z domu się wydostać juże poredzała, coraz częściej uciekała. Początkiem długo włócząc się po okolicy, ze zwierzętami dokazywała, z czasem na całe dnie znikała, wcale do dom nie wracając. Do Skrajnicy, do babki swej uciekała.

Aniela, cenioną będąc a znaną na okolicę zielarką, cieszyła się, co wnuczka tak skora była tajniki alchemii i zielarstwa zgłębiać. Miała jej to za złe Sara, utrzymywała bowiem, co ta dziewczynkę buntuje a od pomocy przy zajeździe odwodzi. Próbowała Aniela córce wykładać, co dar a serce ma Alina do ziół, do ludzi, do alchemii. Przekonywała, co potrzebny ludziom jest ktoś, kto pomagał im będzie, choroby lecząc a dolegliwości rozmaite, ostatniej skóry z nich przy tym nie zdzierając, jako to cyrulicy i alchemicy z cechu we zwyczaju mieli. Prawiła, co ni do handlu, ni do gospody dziewczyna się nie przyda. Sara jednakowoż słuchać nie chciała, wyrzuty czyniąc matce, że oni wraz z mężem karmią dziewczynę, ubierają a dbają o nią całe życie, ponosząc koszta a nerwy tracąc, by Aniela ją se tera do terminu podebrała.

To o te koszta poniesione a nerwy potracone właśnie rozgorzała niedawno pomiędzy Sarą a Aliną awantura. Sara temperamentną była...

...zawahał się Katosz w duchu i znów solidnie z gąsiora pociągnąwszy, sam siebie poprawił, acz niechętnie.

Sara porywczą, srogą i chciwą była jako gospodyni i matka, zaś jako kobieta a żona, niczym lód zimna.

Atoli nie zawsze tak było...

Przynająwszy się do pomocy w zajeździe, bystra, obrotna, jak mało kto do interesu się garnąca, bardzo się rodzicom Katosza udała. Wnet też miast wypełniać dyspozycje, sama wydawać je poczęła. Ku radości teściów, rzekła im wkrótce, iż jeśliby tylko na syna wszystko przewłaszczyli, to gotowa choćby jutro żoną mu zostać. Ani się tedy Katosz obejrzał, a została Sara gospodynią w jego zajeździe. Dbała o niego, o rodziców coraz starszych, no i o gospodę. O nią dbała, jak o mało co. A on miłował ją za to dbanie, za starunek, wigorem jej a polotem zauroczony.

Harmonijnie żyli se oboje do dnia, gdy Sara po raz wtóry płodu nie utrzymała i poroniła. Medyk orzekł im, co kolejna ciąża niemal na pewno śmierć tak dziecku, jak i matce zwiastować będzie. Przemieniło się natenczas coś w Sarze, z serca i duszy jej okrutną bryłę lodu uczyniając. Pochłonięta do cna zajazdem, bezwzględniejszą coraz się stawała i na zarobek aby nastawioną. Choć nigdy od żony tego Katosz nie usłyszał, nie raz aliści uczuł, co za brak potomstwa jego właśnie obwiniała, całą swą żółć nań wylewając.

Czas upływał, a oni oddalali się od siebie.

Natenczas akurat niespodziewanie pojawiła się malutka Alina. Matczyne uczucia, wzbierające całymi latami, a nigdy wcześniej ujścia nie mający, przelewać poczęła Sara na dziecinę, odnalazłszy nareszcie sens i promień ciepła w swym życiu. Wielkie żywiąc nadzieje i pragnienia co do dziewczynki, ogromniejszym jej rozczarowanie było, kiedy wraz z upływającym czasem okazywało się, co Alina wyrastała na kogoś zgoła inszego, niźli Sara se umyśliła. Bez litości biła dziewczynkę i więziła, gdy ta szła bawić się ze zwierzętami abo do babki, miast w gospodzie pomagać. A potem całymi nocami płakała w poduszkę, by razem ze łzami, żal a bezsilność z siebie wylać.

Lata mijały, a Sara coraz częściej biła, coraz rzadziej po nocach płacząc...

Usiłował chronić Katosz Alinę przed gniewem żony, atoli nieudolnie a z takim dla siebie efektem, co i jemu cięgów a razów się nieraz udzieliło, taka ci zajadła to była kobieta. Chował się naówczas w piwnicy abo na wyżkę wdrapywał, by, z gąsiorka pociągając, burze przeczekiwać.

Pewnego dnia, po kilku dniach włóczęgi, wróciła Alina do domu, a za nią przyszedł wielki, dziki pies, rozmiarem tylko od wilka się różniący i tym, co plecioną z jakichś leśnych roślin obrożę miał na szyi. Rzekła tedy do Sary prosto: „nigdy więcej”. Tyle aby jeno.

Nigdy juże więcej nie ośmieliła się Sara ręki na Alinę podnieść...

Aż do ostatniej awantury.

Czas jaki temu Sara zachorzała. Zawezwany felczer ponury wyrok ogłosił, gnilną infekcję podbrzusza macicznego orzekając, co to jej nijak leczyć nie umiano. Dwaj następni, w rozpaczliwej nadziei zawołani, potwierdzili słowa pierwszego, pieniądze wzięli i odeszli.

Iść do Anieli, pomocy błagać, surowo mu żona wzbroniła. W zawziętości swej pomrzeć wolała, niźli w pokorze głowy uchylić i własną matkę o życia ratowanie prosić.

Na marach tedy leżąc a końca swego czekając, Sara zmarniała tak, co swoim rozpoznać ją juże było trudno. Twarz jej z rumianej a słońcem zawżdy zdrowo malowanej, bladością trupią zaszła. Postać jej wychudła, a zapadłszy się w sobie, do Śmiertki podobną bardziej była, której kukłę ku zwieśnie palono a we wodzie topiono, niźli do niedawnej zajazdu gospodyni. Dnie całe, majaczącej i bezprzytomnej, doglądał jej Katosz, smutniejszym coraz to będąc, miłował bowiem on żonę ponad wszystko, pomimo jej okrutnego z bliskimi się obejścia.

Siadywał podówczas wieczorem, kiedy cały zajazd spać się położył, a patrzał w zadumie w poczerniałe niebo, dumając, jakoż to dalej będzie. Przysiadłszy częstokroć do niego, Alina towarzystwem swym milczącym pocieszać go próbowała. Nareszcie wybyła na zwykłą swą włóczęgę i samotnie juże mus Katoszowi było z frasunkiem się potykać.

Pewnej nocy, wychudła, podrapana a brudna, dziewczyna wróciła. Przykazała, by czym prędzej gości odprawił, gospodę zamknął i podług wydanych przez nią dyspozycji, izbę największą z paleniskiem wespół z parobkiem przysposobił, a przeniósł do niej Sarę razem z jej łożem śmiertelnym. Miał też od razu parobka sowicie odprawić a juże nigdy z powrotem go nie najmować. Gdy wszystko było gotowe, dziewczyna toreb a worów czymś wypchanych nataszczyła, poleciła przygotować dla się tłustej jajeczni, najprzedniejszego wina a najmocniejszego alkoholu i w izbie z Sarą się zamknęła. Codziennie musiał też Katosz gorącej wody a wygotowanej, czystej bielizny nastarczać. Wszystko zostawiać miał przed drzwiami do izby, a do środka pod żadnym pozorem nie zaglądać.

Kolejne dni upływały mu na szmat wyparzaniu i rozścieradeł gotowaniu, przyrządzaniu jadła, a także na nieczystości i odchodów brzusznych wynoszeniu.

Nie wyszła Alina z izby ni razu, ni razu jej Katosz nie uwidział.

Aż o pewnym poranku znalazł pode drzwiami wszystko takim, jako poprzedniego wieczora złożonym zostało. Zapukawszy, nie doczekał się odpowiedzi od Aliny, miast tego dobiegł go słaby jeszcze, lecz wyraźny głos wołającej na niego Sary. Łeb do środka wraziwszy, ujrzał uśmiechającą się słabo do niego żonę. Nosząc jeszcze ślady choroby, która niedawno trawiła ją i pożerała, rumieńszą juże była a rześką. A nade wszystko żywą. Nie mogąc jeszcze uwierzyć w to, co widzi, przypadł Katosz do łoża, łzami wzruszenia zalany.

Aliny w izbie nie było. Znalazł ją śpiącą snem martwym tam, kędy ostatnimi czasy sypiała najczęściej, ze zwierzętami w stajni, słomę za posłanie tylko mając. Zmizerniała i wynędzniała jawiła się, jakby przez cały ten czas, Sary doglądając, oka ni razu nie zmrużyła. Na rękach ją tedy Katosz poniósł do najprzedniejszego łoża w gospodzie, gdzie dziewczyna trzy dni i trzy noce spała.

Prędko siły odzyskawszy, Sara, pomimo sprzeciwu Aliny, gospodę dla gości otworzyć kazała. Wbrew woli dziewczyny poleciła nadto, by tego samego parobka przynająć, tym to tłumacząc, co nowego zaś przyuczać trza będzie, a i kraść może.

Zwięźle rzekąc, po staremu się wszystko zgoła toczyło.

Nieomal wszystko.

Do zdrowia zupełnie powróciwszy, stała się Sara Alinie nad wyraz miłą i uprzejmą, nie tyle aliści wdzięcznością za życia wrócenie się kierując, ile wysiłki wszelkie czyniąc, by dowiedzieć się, cóż to za mikstura tajemna tak rychło ją śmierci z objęć wyrwała. Serce jej bowiem, czułe a troskliwe niegdyś, a dziś zajadłością i chciwością zapieczone, ogromnego zarobku wyglądało, niechby recepturę tak cudownie leczącą aby zdobyć.

Cięgiem jednakowoż Sarę zbywając, Alina coraz częściej z równowagi ją wytrącała. Gwałtowność nieposkromiona i posłuchu u wszystkich pragnienie, rozpierały się w Sarze coraz to bardziej, aże się czara goryczy przelała i awanturę piekielną dziewczynie uczyniła. Krzycząc jej w oczy, co niewdzięcznicą jest, szacunku do matki swej nie mającą, przepomniała o rychłej śmierci, od której Alina ją przecie wybawiła. To naówczas dziewczyna, potąd milcząca, raz jeden się odezwała. „Nic nie wiesz o mojej matce”, rzekła surowo. Zupełnie zaskoczoną słowami Aliny będąc a oszołomioną kipiącym w jej duszy gniewem, Sara wymierzyła dziewczynie siarczysty policzek.

Przywiedziony podniesionym głosem żony, karczmarz pojawił się akurat w drzwiach do spiżarki, na ostatni akt dramatu zdążając.

Uderzona, gestem usadziwszy w miejscu psa, co w obronie jej skoczył a zęby ukazał, ku Katoszowi się Alina powoli zwróciła. Wejrzenie jej, niemej skargi wyraz noszące, takież samo, kiedy pacholęciem jeszcze będąc, nań patrzyła, sztyletem mu serce dźgnęło i krwią duszę całą zbroczyło. Wówczas, jak częstokroć w przeszłości bywało, zawieszony wpośród współczucia dla zadręczanej dziewczynki, a żony umiłowania i strachu przed nią, stał wkuty a patrzał aby, nic rzec nie zdoławszy, uczynić nic nie umiejąc. Niby ten kloc bukowy, na dwie części rozrąbany, rozdarty tkwił wiecznie pomiędzy te, które tak bardzo miłował, a które jak woda i ogień mu były. Jednej fale spokojne niosły go lekko we świat, gdy nań się zdawał, płomień drugiej zaś na popiół go zżerał, bytności jego istotę jednakowoż dopełniając.

Wpatrywała się w niego Alina czas jaki i wówczas po raz pierwszy ujrzał Katosz łzy płynące z jej jasnych, błękitnych oczu. Spływały po piegowatych policzkach i zdało mu się, co jej blada, nieruchoma twarz, której żaden z mięśni choćby drgnąć pod skórą nie śmiał, na jego oczach zmienia się. Zimnego, kamiennego posągu wydały się być tera jej rysy, nie twarzy dziewczęcej. Wciąż oskarżycielsko utkwione w nim oczy, wyschły nagle, z błękitnych na mgnienie przeistaczając się w szare, brunatnoczarne, by w końcu stać się ciemnofioletowymi. Nie pojmując, czego zwiastunem a świadectwem dziw ten być może, widział Katosz dokładnie, co rysy Aliny stężały, wyostrzyły się, a usta jej, choć niby te same, kształt a barwę nieco zmieniwszy, obcymi nagle się stały. Wejrzenia od zjawiska oderwać nie mogąc, kształt jakiś potworny w tej odmienionej zupełnie twarzy uwidział.

Wężem oślizgłym wpełzł mu pod kapotę lęk pierwotny, jaki czuje sarna płocha, gdy, przez bestie otoczona, warczenie wilcze usłyszy. Bo oto nie Alina, lecz ktoś zgoła inny stał przed nim, kobieta o obliczu strasznym, zniekształconym, którego zmieniających się rysów uchwycić było niepodobna. Z dziecięcej, przedzierzgała się jej fizjonomia w dojrzałą, przystojną nawet, z tej przechodząc w starczą, głębokimi zmarszczkami pobrużdżoną i z bezzębnymi usty grymasem jakimś wykrzywionymi, by nareszcie zastygnąć śmiertelną maską trupa od dawna w mogile gnijącego. I tak powoli, jak odsuwa się ciężka, zakrywająca cmentarną kryptę kamienna płyta, odsłaniając zatęchłe, mroczne wnętrze, na tej ostatniej, upiornej twarzy, rozciągnął się straszliwy uśmiech. Mocen nie będąc oczu odwrócić od zjawy tej koszmarnej, patrzał na nią Katosz, dopóki trwała przed nim.

Zawyło złowieszczo zwierzę, u nóg postaci się kulące i nagle wszystko zniknęło. Znowu to Alina stała przed nim, jako wprzódy, oczy jej aby juże te same nie były, ciemnofioletowymi pozostając. Podobny do wilka nieustraszony pies, skomlał cicho, z podkulonym ogonem do Pani swej stóp się łasząc. Powoli opuszczał Katosza śmiertelny strach, ciało zlane potem a z sercem dudniącym mu pozostawiając.

Wciąż się uśmiechając, Alina wpatrywała się w niego.

Unosząca się woń zatęchłej wilgoci i letniej burzy wpierała się w nozdrza.

Przeszywszy karczmarza, zimne dreszcze z rozmyślań go wywołały. Odłożył niedopity gąsior i zlazł na dół, by se łeb we wodzie świeżej se ostudzić.

A noc juże była.

Do nabierającego wodę ze studni Katosza pośpiesznie przykuśtykała jedna z czeladnych.

– A dyć pierą się, gospodarzu! – Kulawa umączonym palcem gospodę wskazała.

– Do biesa! – niechętnie ceber odstawiwszy, zawołał karczmarz na parobka i udał się sprawdzić, co za sprawa.

W środku ponad wrzawą w całej izbie panującą obelgi a pogróżki przebijały, które pachołkowie kupca jakiegoś z szubrawcami kilkoma przekrzykiwali. Tyle z hałasu wyrozumieć Katosz zdołał, co jednemu z brodatych handlarzy z juków skarby jego podebrać próbowano a ręce juże ku rękojeściom szły jednym i drugim, ci mieczy swych, a tamci siekierek, tasaków i toporków dobywać gotowi. Twardą swą pałkę ująwszy, z pędem się wpośród zwaśnionych wbił, jak snopki ich rozrzucając. Zara za nim parobek szedł, bo krewki i do bitki był skory.

– Wara! Odstąpić! – ryknął na gromadę karczmarz. Gwar w całej izbie przycichł i ciekawie się mu przyglądać poczęto. Widząc, że ci osłupieli nieco, ku rzezimieszkom się zwrócił. – Czego tu, psie syny, szukacie? Na gości w zajeździe nastajecie? Płaćcie i precz stąd!

Snadź nieobyci z okolicą a Katosza nie znający, tamci gruchnęli śmiechem, zaś szeroki w barach, przysadzisty drągal skrzywił gębę w uśmiechu i błysnął złym ślepiem.

– A leźże i szynku doglądaj, piwoleju parszywy! – wychrypiał. – My se tu z targownikami ugody czynim!

– Poniechajcie zwady, rzekę! – karczmarz uniósł pałkę. – Tu gospoda jest! Obyczaju nie depczcie!

– A idźże do swojech kotlików a garnców! Krupniok warzyć! – pyskacz plunął ze wzgardą. – Tam se szczekaj do woli! Od zacnych człeków ci zasię! – odepchnąć gospodarza spróbował. – Budę ci z dymem puścim a babę przerychtujem, kiej się pętać pod nog...

Nie skończył.

Zaświszczała Katoszowa pałka i z takim rozmachem na ramię mu spadła, aże trzask gnatów pękających co bliżej stojący usłyszeli a nogi się pod nim załamały.

Nie zdążyli się jeszcze zbóje ruszyć, juże Katosz następnego skokiem dopadł. Żelaznym chwytem ramię jego, siekierę dzierżące, ułapił i w kolano potwornie kopnął, do cna je gruchocząc. Ten, z bólu skowycząc, opadł bezwładnie, to mu jeszcze wciąż trzymany przegub, niczym powrósło, karczmarz ukręcił.

Widząc na okolice słynącego z męstwa karczmarza, któren tak chwacko zbójów poskramiał, pijana a rozswawolona gawiedź gromkimi go i rzewnymi pokrzykami zagrzewała, wolę jego do walki podsycając.

Przecknęli się też draby z niemrawości pierwszej, zaskoczeniem wywołanej, i ku gospodarzowi ruszyli.

Parobek chyżo dopadł najbliższego, w pół złapał i przez stół się oba przewalili, by o twardy podkład izby huknąć. W zwarciu się tarzając, dyszący i sapiący, w ciżbę wiwatującą wpadli i ludzi poroztrącali. Zapalczywy czeladnik nóż tamtemu odebrał, przemógł go i okrakiem dosiadłszy, czerepem jego tłukł o podłoże, dusząc przy tym, a klątwami i śliną z posoką w pysk mu plując.

Zamrowiło się naraz od oprychów, bo siła ich jeszcze po nocy za dziewkami się uganiała abo szczać gdzie była, dopiero walką a kamratów swych zawołaniem zachęceni, do środka tera wpadli z rykiem gniewnym, i naród rozpędzając, bić się rzucili.

Natenczas pachołkowie kupieccy, oręż groźnie unosząc, na wbiegających naparli. Proste żelazne miecze z siekierami a tasakami ze szczękiem się i zgrzytem we wściekłym tańcu zwarły. Zakotłowało się w półmroku dusznej i zadymionej karczmy.

Lud rozstępował się coraz szerzej, by wśród brzęku a stukotu przewracanych sprzętów i roztrącanych statków, potykając się o siebie a przepychając, śpiesznie ku ścianom abo i na podwórzec uchodzić. Sprawa bowiem, z krotochwilnego widowiska, w srogą a krwawą jatkę przedzierzgać się poczęła.

Rozgardiasz się uczynił niemożebny.

Ramiona, posoką ociekłe ostrza i obuchy w jedno się kłębowisko zbiły. Klątwy, jęki, dzwonienie żelaza i pokrzyki w śmiertelną pieśń się zlały. Rozeznać juże swego od wroga niepodobna było w lichym pochodni świetle, jako gęby wszystkich, żądzą mordu pokrzywione a porozbijane, diabły wściekłe na myśl przywodziły. A zawziętość tak wielka w każdym była, że co kto ranny padał, a jeszcze, z cierpienia i niemocy wyjąc, z ziemi za nogi wroga chwytał.

Nie mniej od innych pokaleczony, z obliczem zaciętym, rozsierdzony, a dyszący z wysiłku, zwijał się Katosz w tej splątanej gromadzie. Razy potężne rozdawał, a gdzie pałka jego abo kułak ciężko spadły, tam kości pękały abo się zębiska z pysków gruchotanych sypały.

Nastąpił był akurat na rękę czyjąś podstępną, co go w goleń nożem dziabnęła, gdy naraz z tyłu, rycząc wściekle, runął nań drab wielgachny. Zaskoczywszy karczmarza, z impetem potwornym na grzbiet mu wskoczył a obie ręce w niedźwiedzim uścisku ułapił.

Zwalili się oba.

Z wrogiem na plecach, z ramionami unieruchomionymi, grzmotnął Katosz ciężko piersią o sosnowe tarcice, aże dech go odszedł a w oczach mu pociemniało. W płucach pieczenie duszące czując, oddechu nabrać nie mogąc a posoką się własną dławiąc; bo choć zdołał przy upadku głowę odchylić, by twarzy nie roztrzaskać, słusznie jednak wyrżnął; szarpał się i wierzgał, osiłka zrzucić usiłując. Daremne wszak te wysiłki były, co ów tężyzną w niczym karczmarzowi nie ustępował i do podłogi przygniatał. Krew z brudem i pyłem pomieszaną w ustach mieląc a kaszlem się dławiąc, rąk uwolnić nie mogąc, odrobinę aby powietrza tego cuchnącego łaknął tera Katosz w płuca nabrać. Niby węgorz wił się, miotał, skręcał pod swym oprawcą mocarnym, z sił opadając.

Porażony niemocą i bólem duszącym, dławiącym, od wewnątrz go rozsadzającym, jakiego jeszcze nigdy nie zaznał, coraz się słabiej targał, uwolnić usiłując. Mroczność spowijać go poczęła a odleglejszymi mu się coraz odgłosy bitwy zdawały.

Naraz wszystko ustało a przytomność go odeszła.

Wśród zapadłej z nagła cichości, stękaniem i pojękiwaniami rannych a sapiącymi oddechami tych, co walczyć przestali, zakłócanej, trzaski ognia a syk tłustych kropel, w niego kapiących, posłyszeć się dały.

Postać tajemnicza w pomiędzy krwią ociekających, dyszących z wysiłku rębajłów wkroczyła, na widok której w okamgnieniu wszystko ustało a cisza trwożna zapadła.

Wołchw to był, w szaty podróżne odziany, amuletami z kości poobwieszany, w kapturze, z brodą. W ręku kij wysoki dzierżył, na którym zatknięta tkwiła czaszka, do ludzkiej podobna, tylko mniejsza dużo.

Walka wszelka ustała i rozstąpili się wszyscy, gdy ów stanął bosymi stopami w posoce a pomiędzy rannymi.

Nikt wprzódy ofiarnika, w rogu wielkiej izby siedzącego, nie uwidział. Prześlepiono też dziewczynę z dzieciątkiem na ręku, co z nim tam była i mu usługiwała. Siedzieli oboje poza żagwi światłem, w półmroku, gdzie w kącie bałwan Trzygłowa o trzech obliczach stał, a pod nim miseczki niewielkie z obiatą dla bogów, by przychylność temu przybytkowi i mieszkańcom jego a bywalcom zjednywać. Oczom się niczyim nie naprzykrzając, w milczeniu pojadali coś, z wora, któren widun miał ze sobą, wyciąganego. Oblicze jego, kapturem skrywane, posępnym wyrazem malowane, w półbłogiej modlitwie pogrążonym się zdawało. Dziewczę, od stóp do głów okryte, w dół aby patrzące, smutkiem biło od siebie takim, aże kto spojrzał był na nich, wraz miarkował, co żertwa być to musiała, która, wraz z dziecięciem swym malutkim, na ofiarę bogom szła za onym starcem świętym.

Wzroku zrazu nie podnosząc, chwiał się kapłan na boki, i pod nosem melodyjnie mruczał. Zara też palec kościsty wzniósł, na ludzi spojrzał i ozwał się wolno, głosem mocnym, co go w całej karczmie usłyszano:

– Wy, psie syny, coście dzisiej pohańbieli odwieczny gośćby obyczaj! – wskroś przebijającym dusze wejrzeniem czarnych jak smoła oczu, mierzył groźny starzec w tych, co walkę przed chwilą toczyli. – Wy, coście wołchwa, modły wznoszącego, kącinę przestąpić śmielili! Wy, coście czystość żertwy, ku chwale bogom wiedzionej, plugawym mordem a chciwością skalali!

W przestrachu, przytomni w izbie nakrycia z głów ściągali, i klęcząc, w trwodze skręcali się pod drżącym, oskarżycielskim palcem, którym straszny wołchw wiódł naokół.

– Ochfiara żywa, zaległa u proga, kością to chroni domostwo! Obiata, co martwa wygląda Trzygłowa, to na niej ta karczma wyrosła! – zagrzmiał, aże bardziej struchleli jeszcze. – Kędy miód święty a chleb ochwiarny, kędy są boskie posąga, zbezcześciliście, psie syny marne! Niech kara was boska dosięga!

Dziewczę ciche ku się przywołał, z kości ludzkiej rzeźbiony nóż zza pasa dobył i kij swój a oczy straszne ku powale wzniósł. W przerażeniu nie śmiał nikt ócz swych na wieszcza podnieść. Zdało się wszystkim, iże pociemniało w całej izbie; to wiatr, zawiawszy, pochodnie pogasił. Jedno tera aby palenisko na środku płonęło, więcej cieni rzucając, niźli światła dając.

Naówczas wołchw, głosem odmienionym, śpiewnym, brudnym, nie z tego świata jakoby dochodzącym, zawodzenie rozpoczął, przy nim się zaś żertwa jak w transie kiwała.

– Bóg daj, ziemia, coście krwią pobroczyli, nigdy wam chleba nie zrodzi! – zdarł z dziewczyny szatę i nacinać ją począł na ciele. – Bóg daj, woda w potokach jadem wam będzie, kiej usta pragnieniem wyschną! Bóg wam daj, oręż wasz w niwecz się obróci, w proch się wam tarcze rozsypią, kiej wróg u wrót stanie! – brocząc i kapiąc posoką, co na podłodze mieszała się z krwią poranionych, drżała żertwa, wciąż niemowlę do piersi swej tuląc. – Bóg daj, domostwa wasze święty ogień strawi, w zgliszcze pożogą obróci! Bóg daj, najstraszliwszy mór żniwo zbierze i ród wasz wytraci! A wsze o was a krwi waszej wspomnienie, kiej ten dym we strony świata przez wnuki strzybogowe rozwianym będzie!

Schyliwszy się, dłoń swą ofiarnik w jusze gęstniejącej pomoczył, po czym skropił nią klęczących wkoło, pokornych.

– Niech krew ta żertwia, z waszą zmieszana, dopełnić losu waszego wspomoże!

To rzekłszy, szatę na poranioną zarzucił. Ta, pobladła, potykająca, krokiem chwiejnym niepewnie poszła, gdzie dotąd siedzieli, rzeczy zebrała i razem z wołchwem w noc ciemną wyszli.

Tej nocy nikt juże w zajeździe wznieść ręki na nikogo nie śmiał, nikt się też swawolić ni radować nie poważył. Trupy wywleczono, by je na stosie spalić, zaś rannych, klątwą obłożonych, pod dęba starego, co wyrosły był na podwórcu, wyniesiono. Tam, przy wtórze modłów, krew z nich upuszczano, by ją potem z prochami spalonych mieszać i bogi o litość błagać.

Jednego aby ostawiono, którego jeszcze tego wieczora u wnijścia, pod progiem, żywcem zakopano, by przybytek cały od gniewu Trzygłowa uchować.