Tragedia Połaniecka.

Dziś napisze o zapomnianej tragedii która przekroczyła najgorsze kryminały i stało się to w rzeczywistości.

Mówię o potrójnym zabójstwie, którego proces rozpalił Polskę w 1978 roku, niemal zawsze przywołuje się zbrodnię połaniecką – jeden z najmroczniejszych, a zarazem najbardziej wstrząsających rozdziałów w historii polskiej kryminalistyki.

Choć do samego mordu doszło w noc wigilijną z 24 na 25 grudnia 1976 roku, to właśnie w 1978 roku przed Sądem Wojewódzkim w Sandomierzu (z siedzibą w Tarnobrzegu) rozpoczął się głośny proces, który odsłonił niewyobrażalny wymiar tej tragedii: zmowę milczenia całej wsi. Ofiary W nocy z 24 na 25 grudnia 1976 r. zginęły trzy osoby (a faktycznie cztery, biorąc pod uwagę nienarodzone dziecko):

18-letnia Krystyna Łukaszek (będąca w piątym miesiącu ciąży),

25-letni Stanisław Łukaszek (jej mąż, poślubiony zaledwie kilka miesięcy wcześniej),

12-letni Mieczysław Kalita (młodszy brat Krystyny).

Tło i motyw:

Samowola „Króla Zrębina” Głównym inicjatorem zbrodni był Jan Sojda, zamożny i wpływowy gospodarz nazywany we wsi „Królem Zrębina”. Sojda od lat żywił nienawiść do rodziny Kality i Roja (rodziny Krystyny). Lont pod konflikt podpalono podczas wesela Krystyny i Stanisława w sierpniu 1976 roku, kiedy to siostra Sojdy została oskarżona o kradzież wędlin i naczyń z weselnej kuchni. Wwiązana awantura i ugodzona duma „króla” sprawiły, że Sojda postanowił dokonać okrutnej zemsty. Przebieg tragedii. W noc Wigilii 1976 roku mieszkańcy wsi Zrębin pojechali autokarami na Pasterkę do pobliskiego Połańca. Pod kościołem Sojda i jego wspólnicy wywabili młodą parę i 12-letniego chłopca z nabożeństwa podstępem – skłamano, że w domu Krystyny jej ojciec wszczął pijacką awanturę. Trójka bliskich ruszyła pieszo drogą w stronę domu. W ślad za nimi ruszył Fiata 125p (taksówka) oraz dwa autobusy marki Autosan/San wypełnione mieszkańcami wsi, którzy pili alkohol. Atak: Fiat uderzył w 12-letniego Miecia. Gdy Krystyna i Stanisław pobiegli mu na pomoc, z autobusu wysiedli oprawcy – Jan Sojda, jego szwagier Józef Adaś oraz pomagierzy. Egzekucja: Stanisław został skatowany ciężkim kluczem do kół autobusowych. Brzemienna Krystyna próbowała uciekać przez zaśnieżone pole, ale została dogoniona i skatowana na śmierć. Na koniec sprawcy najechali kołami samochodu na głowę ciężej rannego, wciąż żyjącego chłopca. Upozorowanie wypadku: Ciała przeniesiono w przydrożny rów i ułożono tak, by wyglądało to na potrącenie przez nieznany pojazd. Krwawa przysięga i zmowa milczenia To, co uczyniło zbrodnię połaniecką jedną z najstraszniejszych w historii, wydarzyło się chwilę po morderstwie. Zbrodni przyglądało się z okien autobusu około 30 świadków – sąsiadów i znajomych ofiar. Jan Sojda wszedł do autobusu, wyjął różaniec i kazał wszystkim po kolei całować krzyż oraz przysięgać na Boga, że niczego nie widzieli. Następnie agrafką nakłuwał palce świadków i kazał im składać „krwawe ślady” na kartce papieru, grożąc śmiercią im i ich rodzinom w przypadku złamania tajemnicy. Świadkowie wrócili do kościoła na Pasterkę, śpiewali kolędy, a potem wrócili do domów. Przez wiele miesięcy cała wieś milczała. Śledztwo i wyroki (1978 r.) Początkowo milicja i prokuratura uległy mistyfikacji i uznały zdarzenie za zwykły wypadek drogowy. Jednak z powodu licznych absurdów w hipotezie wypadku, determinacji nielicznych sprawiedliwych oraz anonimowych sygnałów, sprawę przejęli śledczy z Rzeszowa i Warszawy. W maju 1977 roku przeprowadzono ekshumację zwłok, która jednoznacznie wykazała obrażenia od ciosów twardym narzędziem, a nie od uderzenia samochodu. Przełamano zmowę milczenia, choć w trakcie śledztwa świadkowie masowo odwoływali zeznania ze strachu przed zemstą rodziny Sojdy. Proces ruszył w 1978 roku i był niezwykle emocjonalny.Jan Sojda oraz jego szwagier Józef Adaś zostali skazani na karę śmierci (wyroki wykonano w 1982 r.). Wspólnicy (Jerzy Socha i Stanisław Kulpiński) otrzymali wieloletnie kary więzienia (25 i 15 lat). Skazano również 18 świadków za składanie fałszywych zeznań i utrudnianie śledztwa. Tragedia ta stała się w Polsce ponurym symbolem patologicznego lęku, wiejskiej zmowy milczenia oraz bezwzględnego okrucieństwa. Na podstawie tych wydarzeń powstała m.in. słynna książka Wiesława Myśliwskiego oraz film „Zmowa” (1988).