Dzieci tamtych lat
Od autora
Ta opowieść narodziła się ze wspomnień Marianny, babci mojej żony, urodzonej 13 października 1939 roku, która dorastała na mazowieckiej wsi.
Jej historie o dzieciństwie, codziennych obowiązkach, zabawach i życiu w cieniu wojny stały się inspiracją do stworzenia świata małej Marysi.
Nie jest to wierny zapis jej życia. Prawdziwe wspomnienia przeplatają się tutaj z literacką wyobraźnią, by przybliżyć świat, który jeszcze niedawno istniał, a dziś powoli odchodzi w zapomnienie.
To opowieść o dzieciństwie w czasach, gdy niewiele było rzeczy, ale każda miała swoją wartość.
WIOSNA – KONIEC WOJNY
1. Znowu jest spokojnie
Mam sześć lat i mam na imię Marysia. Jest maj 1945 roku.
Dorośli od kilku dni są jacyś inni niż zwykle – częściej się uśmiechają, rozmawiają głośniej i mówią, że wojna się skończyła. Mama powtarza, że teraz już będzie dobrze, a Tata mówi, że wreszcie można spokojniej oddychać. Nie do końca rozumiem, co to znaczy „wojna”, ale widzę, że skoro dorośli się cieszą, to musi to być coś bardzo ważnego.
Mam dwoje rodzeństwa: starszą siostrę Stasię i brata Franka. Franek ma dziesięć lat i uważa się już za bardzo dorosłego. Rzadko bawi się z nami, bo woli chodzić z innymi chłopakami, ale czasem, kiedy nie ma z kim, potrafi coś razem z nami wymyślić. Stasia jest ode mnie starsza i wszystko wie lepiej, ale i tak najbardziej lubię bawić się właśnie z nią.
Mieszkamy w małej wiosce niedaleko Łowicza. Nasza wieś nie jest duża – jest kilka gospodarstw, sklepik i kościół, a przy drodze stoi kapliczka. Wszyscy się tu znają i pomagają sobie, zwłaszcza teraz, po wojnie.
U nas w gospodarstwie mamy sporo zwierząt. Bardzo je lubię. Jest jedna krowa, koń, kury, kaczki, gęsi i dwie kozy z małym koźlątkiem, które jest strasznie psotne. Mało co kupujemy – prawie wszystko mamy z własnego pola albo obejścia. Tata mówi, że jak człowiek ma ziemię i ręce do pracy, to zawsze sobie poradzi.
Mieszkamy w drewnianej chałupce. Są w niej dwie izby i sień. Zimą przenosimy się do jednej izby, tej bliżej pieca, żeby było cieplej. W drugiej jest chłodno, ale latem lubimy tam przesiadywać, bo jest więcej miejsca.
Mam dwie swoje lalki zrobione z gałganków. Bardzo o nie dbam. Stasia też ma swoje, podobne do moich, i często się nimi bawimy. Czasami urządzamy im całe gospodarstwo – jedna lalka doi krowę, druga gotuje obiad, a trzecia pilnuje dzieci. Franek tylko się z nas śmieje i mówi, że to głupoty.
Ten maj jest wyjątkowo piękny. Jest ciepło i dużo słońca. Biegamy boso po podwórku i przyglądamy się zwierzętom. Codziennie rano wyprowadzamy je, żeby mogły zjeść świeżą zieleninę. Trzeba bardzo pilnować, żeby chodziły po miedzy, a nie po zbożu, bo zboże będzie nam potrzebne na jesień i zimę.
Tata co roku obsiewa pola zbożem i sadzi ziemniaki. Wszyscy staramy się mu pomagać – nawet ja, chociaż Mama mówi, że jeszcze niewiele potrafię. Ale ja wiem swoje. Wiem, którędy chodzić, gdzie nie wolno wchodzić i jak odganiać zwierzęta patykiem.
Patrzę na to wszystko i myślę, że skoro wojna się skończyła, a słońce świeci tak ciepło, to może naprawdę teraz będzie już tylko dobrze.
Świat wokół nas też zaczął się budzić. Na łące pojawiły się pierwsze motyle — cytrynki i takie niebieskie, małe jak kwiatuszki. Nad rowem latały ważki; Franek mówi, że to najlepsi lotnicy na świecie, bo potrafią stać w miejscu w powietrzu.
Tylko za komarami wcale nie tęskniłam. Już zaczęły brzęczeć wieczorami przy sieni.Mama mówi, że zaraz będą gryźć.
Cała reszta świata mogła wracać.
Komary mogłyby sobie zostać tam, gdzie była wojna.
2. Dorośli się cieszą
Dorośli od kilku dni więcej stoją przed domami niż w domach.
Rozmawiają głośniej niż zwykle i częściej się śmieją.
Mówią, że Niemców już nie ma.
Do wsi przyszli inni żołnierze. Też mieli mundury, ale zupełnie inne niż tamci. Na hełmach mieli czerwone gwiazdki, a kiedy mówili, używali zupełnie innego języka. Mało co rozumiałam, tylko pojedyncze słowa.
Dorośli witali ich bardzo wesoło. Częstowali chlebem i jedzeniem na drogę. Kiedy żołnierze maszerowali przez wieś, w okolicy kościoła, tam gdzie jest mały ryneczek, wisiały chorągiewki i łańcuchy ze sznurka. Powiewały na wietrze i było bardzo kolorowo.
Stałam z siostrą z boku i patrzyłam, jak dorośli się uśmiechają.
A jednak, kiedy Mama i Tata rozmawiali z sąsiadami, słyszałam, jak mówią, że i tak trzeba być ostrożnym. Mówili ciszej i częściej się rozglądali. Nie rozumiałam, jak można się cieszyć i jednocześnie mówić szeptem.
Zapytałam o to Franka.
Powiedział mi, że kiedy byli Niemcy, ludzie znikali i nie wracali, a jak przychodzili do domów, to zabierali wszystko, co chcieli. Ja tego nie pamiętam. Chyba byłam wtedy jeszcze za mała.
Patrzyłam na Mamę i Tatę.
Uśmiechali się, ale jakby trochę inaczej niż zwykle.
Z tego, co już wiem, to chyba dobrze, że tamtych już nie ma.
Tylko jeszcze nie wiem, dlaczego dorośli cieszą się i jednocześnie mówią, żeby uważać.
Wieczorem, kiedy wróciliśmy do domu, Mama nastawiła kaszę na kuchni i zaczęła szykować kolację. Tata z Frankiem poszli jeszcze zrobić obrządek, a ja ze Stasią zostałyśmy w izbie i tylko co chwilę podnosiłyśmy pokrywkę, czy już miękka.
— Nie podglądajcie, bo nie dojdzie — mówiła Mama, ale sama się uśmiechała.
Po chwili drzwi skrzypnęły i weszli z podwórka — z zimnem za plecami i zapachem obory na kożuchach.
Mama przełożyła kaszę do dużej miski, polała ją skwarkami, aż zaszumiał tłuszcz, i postawiła na środku stołu. Każdy wziął swoją łyżkę. Tata zmówił modlitwę i zaczęliśmy jeść.
Najpierw powoli, bo gorąca, a potem już szybciej.
— Nie skrob tak — szturchnęła mnie Stasia — bo wszystko z jednej strony wybierzesz.
— Bo tu są same skwarki — odpowiedziałam i zasłoniłam miskę ręką.
Franek tylko prychnął:
— Ja i tak więcej zjem.
— Ty zawsze mówisz, a potem zostaje — powiedziałam.
— Wcale nie!
Tata spojrzał na nas spod wąsa:
— Kto pierwszy stuknie łyżką o dno, ten jutro po wodę idzie.
Od razu jedliśmy wolniej.
Na końcu zostaliśmy przy misce już tylko we troje i wyskrobywaliśmy ostatnie ziarenka kaszy i przyklejone skwarki. Kruczek siedział pod stołem i łasił się do nóg, raz po raz próbując wsunąć nos bliżej.
Franek niby przypadkiem upuścił mu kawałek.
— O, spadło — powiedział poważnie.
— Spadło ci trzeci raz — zauważyła Mama.
Tata wstał, włożył czapkę i gwizdnął cicho:
— Chodź, Kruczek. Na dwór. Obejścia trzeba pilnować.
Pies zerwał się od razu i pobiegł za nim, jeszcze oblizując pysk.
A my siedzieliśmy chwilę przy ciepłym stole, słuchając jak drzwi się zamykają i jak na podwórku zaszczekał już inaczej — poważniej, jakby naprawdę miał nocną wartę.
Izba zrobiła się cichsza i tylko kasza w brzuchu grzała od środka.
3. Nasza wieś
W naszej wsi jest teraz bardzo wesoło.
Mamy kościół, targ i wielu sąsiadów. Dorośli często spotykają się ze sobą i razem wykonują różne prace gospodarskie. Pomagają sobie nawzajem, a my, dzieci, też pomagamy tyle, ile umiemy i na ile starczy nam sił. Czasami praca jest naprawdę męcząca, ale o tym opowiem wam później.
Na wsi mamy piękny, murowany kościół. Bardzo go lubię. Na suficie są namalowane kolorowe pasy i różne postacie świętych. W oknach są kolorowe szkiełka i kiedy w dzień świeci słońce, to na podłodze i ławkach pojawiają się barwne plamy. Zawsze na nie patrzę, zamiast słuchać, co mówią dorośli.
W kościele śpiewa kilka pań w chórze. Śpiewają bardzo ładnie. Ktoś gra na organach, a czasami także na skrzypcach. Lubię, jak muzyka niesie się po całym kościele. Nasz ksiądz jest bardzo miły i wyrozumiały dla dzieci. Kiedy ktoś się wierci albo coś szepnie, to tylko się uśmiecha i macha ręką.
W tym roku na wiosnę Tata kupił też dwa małe prosiaczki. Były różowe, z mokrymi ryjkami i ogonkami zawiniętymi jak sprężynki. Piszczały tak głośno, że było je słychać aż pod stodołą. Mama mówiła, żeby ich nie nosić, ale trudno było się powstrzymać. Kiedy jeden z nich stanął mi na dłoni, jego raciczki były miękkie i ciepłe.
Najwięcej śmiechu było jednak z naszego koźlątka. Urodziło się drobne i chwiejne, ale bardzo szybko postanowiło, że będzie najważniejsze na całym podwórku. Chodziło wszędzie za Kruczkiem i chyba myślało, że jest psem.
Kruczek biegł — koźlątko za nim.
Kruczek skręcał — koźlątko próbowało skręcić, ale plątało się o własne kopytka i przewracało jak worek kartofli. Wstawało, otrzepywało się i znów pędziło.
Raz rozpędziło się tak bardzo, że wpadło prosto w wiadro z wodą. Woda wylała się na wszystkie strony, a koźlątko stało w środku i patrzyło zdziwione, jakby to wiadro samo je zaatakowało.
Franek śmiał się tak, że aż usiadł na ziemi.
— To nie koza, to jakaś kaczka! — powiedział.
Koźlątko obraziło się na chwilę, podskoczyło dwa razy i z całej siły próbowało bodnąć Kruczka. Trafiło tylko w powietrze.
Mama pokręciła głową:
— Zobaczycie, jeszcze wam pokaże.
Ale póki co wyglądało, jakby uczyło się świata od początku.
Co jakiś czas w naszej wsi odbywa się targ. Kiedy wiadomo, że będzie targ, wszyscy bardzo się do niego szykujemy. Tata zza stodoły przynosi kawałek lodu, który przywiózł jeszcze zimą z jeziora. Dzięki temu możemy szybciej zrobić masło, żeby Mama mogła je sprzedać.
Mama przygotowuje też różne rzeczy, które sama zrobiła — materiały, chustki, a czasami nawet koszulę, którą uszyje. Moja Mama potrafi robić bardzo dużo rzeczy i mnie też powoli tego uczy. Tata również umie wiele, ale uczy głównie Franka, bo to są cięższe prace.
Na targu spotyka się wielu ludzi. Jedni sprzedają, inni kupują, a jeszcze inni tylko rozmawiają. Lubię te dni, bo wtedy we wsi jest gwarno i wszyscy wyglądają jakby byli trochę bardziej radośni.
Na targ chodzą też dzieci z sąsiedztwa i zawsze próbujemy się spotkać, choć Mama każe trzymać się blisko.
4. Nasz dom
W naszej chatce jest skromnie. Mama zawsze powtarza, że trzeba pilnować porządku i czystości, bo nigdy nie wiadomo, co będzie jutro. Nasz dom jest drewniany i ma dwie izby. Pośrodku stoi duży piec. Zimą ogrzewa obie izby — jedną bardziej, drugą trochę mniej — ale palimy w nim przez cały rok, bo trzeba upiec chleb, ugotować ziemniaki, kaszę albo podgrzać mleko.
Piec jest najważniejszy w całym domu. Na wierzchu ma fajerki, na których Mama stawia garnki, a z boku jest duża komora do pieczenia chleba. Kiedy Mama piecze chleb, cała izba pachnie tak pięknie, że aż brzuch zaczyna burczeć. Najbardziej lubię moment, kiedy Tata wyciąga z pieca bochenki i stawia je na stole, żeby wystygły.
Tata zanim pokroi chleb, zawsze robi na nim nożem znak krzyża. Mówi, że tak robili jego rodzice i dziadkowie. Dopiero potem kroi pierwszy kawałek. Najlepsza jest jeszcze ciepła skórka, chrupiąca i pachnąca dymem z pieca.
Do izb wchodzi się przez sień, gdzie zawsze jest trochę chłodniej. Tam stoją wiadra z wodą, czasem leży drewno przyniesione z podwórka i wiszą różne rzeczy, które Tata odkłada po pracy.
Nad sienią jest jeszcze strych. Czasami w nocy słychać, jak myszy biegają tam po sianie i coś szeleszczą. Franek mówi, że robią wyścigi, ale ja myślę, że tylko żartuje, a one po prostu szukają czegoś do jedzenia.
Na kołkach przy ścianie wiszą kożuchy Taty i Franka. Zimą są ciężkie i pachną mrozem, dymem z pieca i trochę oborą. Kiedy wracają z podwórka, wnoszą do sieni zimne powietrze i śnieg z butów.
W naszej izbie stoi stół, ławy i duża skrzynia, w której Mama trzyma różne skarby: obrusy, chusty i rzeczy, które wyjmuje tylko na święta. Na ścianie wisi obraz Matki Boskiej, a pod nim czasem Mama zapala świeczkę.
Najbardziej lubię wiosnę i lato, bo wtedy jest długo widno. Jesienią i zimą szybko robi się ciemno i Mama zapala lampę naftową. Ma takie szkiełko, które odbija światło, i wtedy cała izba robi się żółta i ciepła. Cienie tańczą po ścianach i suficie, a ja lubię się im przyglądać, zanim pójdziemy spać.
Z naszym domem połączona jest stajnia i obora, więc do zwierząt mamy bardzo blisko. Czasami jeszcze leżę w łóżku, a już słyszę, jak krowa poruszy się w oborze albo koń parsknie cicho. Wtedy wiem, że dzień się zaczyna i zaraz trzeba wstawać.
Pod ławą przy piecu najczęściej leży Kruczek. Zawsze wybiera najcieplejsze miejsce. Czasami tylko podnosi głowę i patrzy na nas jednym okiem, jakby sprawdzał, czy wszystko jest w porządku. A kiedy ktoś otworzy drzwi do sieni, od razu zrywa się i biegnie sprawdzić, kto przyszedł.
Za domem mamy nieduży sad. Bardzo go lubię, szczególnie na wiosnę, kiedy drzewa zaczynają kwitnąć. Jabłonie, grusze i śliwki całe są wtedy białe i pachną tak, że aż kręci się w głowie. Nie ma ich dużo, ale to nasze miejsce. W zeszłym roku Stasia uczyła mnie wspinać się na drzewa. Bałam się trochę, ale było to bardzo emocjonujące i czułam się wtedy prawie jak dorosła.
W izbie mamy swoje miejsce blisko pieca, w rogu. Kiedy wieczory robią się długie i mroźne, siadamy tam ze Stasią na ławie i bawimy się lalkami. Czasami w naszym domu zbierają się gospodynie. Przędą, rozmawiają i śpiewają cicho przy pracy. Kołowrotki wtedy cicho terkoczą, a ogień w piecu trzaska.
Niekiedy pozwalają nam popatrzeć albo coś potrzymać, a potem mówią:
— Idźcie już do siebie.
Wtedy wracamy na naszą ławę przy piecu i siedzimy cicho, słuchając ich głosów, śmiechu i trzaskania ognia.
Czasami w domu pachniało chlebem, czasami dymem z pieca, a czasami oborą za ścianą. Dla mnie to był po prostu zapach naszego domu.
— Marysia, do kogo ty tak mówisz? — zapytała Mama od kuchni.
— A… tak do siebie — odpowiedziałam.
Mama spojrzała na mnie i tylko się uśmiechnęła.
— No to chodź tu lepiej pomóc. Przynieś ziemniaki ze sieni, ugotujemy na kolację.
Wstałam z ławy przy piecu. Kruczek podniósł głowę i poszedł za mną, jakby dobrze wiedział, że kiedy gotują się ziemniaki, zawsze coś może spaść na podłogę.
5. Zwierzęta w gospodarstwie
Bardzo lubię zwierzęta. U nas w obejściu każde jest ważne i każde ma swoje miejsce. Dbamy o nie najlepiej, jak potrafimy, bo bez nich trudno byłoby nam żyć.
Mamy ich sporo, więc opowiem wam o nich po trochu.
Nasza krowa Mućka daje nam mleko. W tym roku urodziła małą krówkę i teraz Tata doi ją dużo mniej niż wcześniej. Mówi, że młoda musi się najpierw dobrze napić, bo na razie zna tylko mleko swojej mamy.
Cielaczek zawsze stoi przy niej i szturcha ją nosem w brzuch, aż Mućka cierpliwie stoi i tylko macha ogonem.
My z siostrą i bratem też dostajemy po kubku rano. Bardzo lubię takie świeże, jeszcze ciepłe mleko, prosto od krowy. Jest słodkie i pachnie oborą.
— Nie wypij wszystkiego naraz — mówi Mama.
— Jeszcze trochę! — proszę, a Mama się tylko uśmiecha.
Tata mówi, że jak mała krówka podrośnie i zacznie jeść trawę, znowu będzie więcej mleka. Wtedy Mama zrobi masło, śmietanę i ser, a my będziemy mogli pić mleko, ile tylko się da.
Mamy też kozy. Jedna jest już stara i wszystko robi powoli, druga została z zeszłego roku, a w tym roku urodził się mały koziołek. Jest strasznie ciekawski i wszędzie zagląda. Czasami biega za Kruczkiem po podwórku, jakby myślał, że też jest psem. Tylko że co chwilę potyka się o własne nogi i wtedy przewraca się na bok, a my ze Stasią śmiejemy się tak głośno, że Mama aż wychodzi zobaczyć, co się stało.
Mamy też konia ma na imię Baśka. Jest duża i spokojna. Brat bardzo ją lubi i często przy niej pomaga. Koń ora pole, ciągnie wóz, czasami wiezie nas do kościoła, a czasami napędza różne urządzenia w gospodarstwie — Tata mówi, że to się nazywa kierat.
Czasami, kiedy stoję przy nim za blisko, koń nagle parsknie i aż mnie przestraszy.
— Nie stój mu za blisko — ostrzega mnie brat.
— Nie boję się — odpowiadam, ale i tak robię krok w tył.
W obejściu mamy też ptaki: kury, kaczki i gęsi. Kury znoszą jajka, które zbieramy do koszyka. Czasem jeszcze ciepłe.
Gęsi są najgłośniejsze ze wszystkich. Kiedy tylko ktoś obcy zbliży się do podwórka, zaczynają krzyczeć tak, jakby chciały obudzić całą wieś.
Raz jedna gęś syknęła na Franka i zaczęła za nim iść z rozłożonymi skrzydłami. Franek udawał, że wcale się nie boi, ale i tak przyspieszył kroku.
Mama mówi, że trzeba je szanować, bo pilnują podwórka prawie tak dobrze jak pies.
W stajni pod belką mają też swoje gniazdo jaskółki. Latem ciągle latają tam i z powrotem, jak małe czarne strzały. Czasami przysiadają na chwilę na belce, a potem znowu wylatują przez otwarte drzwi. Bardzo lubię patrzeć, jak kręcą się nad podwórkiem i piszczą cicho do siebie.
Któregoś dnia weszłam ze Stasią do stajni i od razu usłyszałyśmy straszny hałas.
Pod belką w gnieździe coś piszczało tak głośno, jakby ktoś tam schował cały koszyk gwizdków.
Okazało się, że wykluły się małe jaskółki.
Wystawiały z gniazda żółte dzioby i piszczały bez przerwy. Co chwilę przylatywały ich rodzice. Wlatywali do stajni jak czarne strzały, zatrzymywali się na chwilę przy gnieździe i już było widać, jak któraś z małych dostaje muchę albo jakiegoś robaka.
— O, to dobrze — powiedziała Stasia. — W końcu ktoś zrobi porządek z tymi muchami.
Po chwili przyszedł też Franek i od razu zaczął opowiadać:
— A u sąsiadów na kominie też są młode. Bociany się wykluły.
Podobno rodzice tych bocianów byli tak dumni, że klekotali dziobami na całą wieś.
Spojrzałam jeszcze raz na małe jaskółki i pomyślałam, że na naszym podwórku też zaczyna się prawdziwe lato. No i zaraz u nas się wylęgną młode pisklęta kaczek, gęsi i kur, tak mi Mama mówiła.
No i jest jeszcze nasz piesek Kruczek.
Nie jest duży, ale szczeka najgłośniej ze wszystkich zwierząt w gospodarstwie. Biega wszędzie za Tatą i bratem i pilnuje, żeby wszystko było w porządku.
Najbardziej lubię patrzeć, jak pędzi przez pole. Czasami potknie się o kretowisko i zrobi koziołka, ale zaraz wstaje, otrzepuje się i biegnie dalej, jakby nic się nie stało.
Jest szybki i bardzo odważny — przynajmniej tak mu się wydaje.
Kiedy tylko coś poruszy się na podwórku, Kruczek pierwszy tam biegnie, jakby był najważniejszym strażnikiem całego gospodarstwa.
6. Moje lalki
Opowiem wam teraz o naszych zabawkach i o tym, co robimy, kiedy trafi się chwila wolnego czasu. Ja mam dwie gałgankowe lalki. Mama uszyła je sama z kawałków materiału i w środku wypełniła sianem, tak jak w naszym sienniku do spania. Kiedy się je ściska, trochę szeleszczą i pachną jak stodoła w lecie. Jedna ma czerwoną sukienkę z kawałka starej chusty Mamy, a druga niebieską, trochę już spraną. Zamiast włosów mają przyszyte kawałki włóczki. Moja jedna lalka ma nawet mały fartuszek, który sama jej kiedyś doszyłam, trochę krzywo, ale sama to zrobiłam.
Mama mówi tylko, żeby trzymać je z dala od kóz, bo kozy zjadłyby je bez zastanowienia. Nasz młody koziołek potrafi gryźć wszystko, co tylko znajdzie. Raz próbował nawet skubać fartuch Mamy.
Dlatego kiedy bawimy się w sadzie, zawsze pilnujemy, żeby koziołek nie podszedł za blisko, bo jeszcze by pomyślał, że to garść świeżego siana.
Raz jednak nie dopilnowałyśmy. Koziołek podszedł cicho od tyłu i złapał zębami spódnicę jednej lalki siostry. Zaczęłyśmy krzyczeć i gonić go po całym sadzie, a on biegał z tą sukienką jak z trofeum. Na szczęście Mama potem ją naprawiła, ale siostra powiedziała, że teraz ta lalka ma prawdziwą przygodę za sobą. Jak on z tego łańcucha się odczepił, to do tej pory nikt nie wie.
Siostra też ma dwie lalki. Jedna ma prawdziwie łowicką suknię, taką jak zakładamy na ważne uroczystości. Jest w różne kolory i wygląda prześlicznie. Druga jest zwyczajna, taka codzienna jak moje lalki.
Siostra potrafi już dużo lepiej szyć niż ja i ciągle coś swoim lalkom doszywa — raz fartuszek, raz wstążkę albo nową spódnicę.
Mama mówi, że jak będę ćwiczyć, to też kiedyś będę szyć tak jak siostra, a może nawet tak dobrze jak ona.
Najczęściej bawimy się nimi zimą, kiedy szybko robi się ciemno i nie można już długo siedzieć na dworze. Czasami budujemy im cały dom. Z patyków robimy płot, z kawałka deski stół, a z liści łóżka. Jedna lalka doi krowę zrobioną z kamienia, druga gotuje w garnku z żołędzia.
Brat ma inne zabawki. Ma drewniane żołnierzyki, które Tata mu kiedyś zrobił, a teraz brat sam uczy się je strugać. Franek siedzi nad tym długo i jest z siebie bardzo dumny, kiedy mu coś wyjdzie równo. Czasami udaje, że jego żołnierze atakują nasze lalkowe gospodarstwo, a my wtedy musimy uciekać z naszymi lalkami do sadu. Ale robi to tylko na żarty i przez chwilę.
Stasia mówi, że Franek tylko teraz tak udaje dorosłego. Opowiadała mi kiedyś, że jak był mniejszy, to wcale nie wstydził się z nią bawić. Podobno razem budowali domki dla ślimaków i układali naczynia z szyszek. — Naprawdę? — zapytałam ją raz, bo trudno mi było sobie wyobrazić Franka z szyszką zamiast noża do strugania. — Tak — zaśmiała się Stasia. — Nawet kiedyś uszył swojej ulubionej szmaciance czapkę, tylko teraz pewnie by się do tego nie przyznał za nic na świecie.
Kiedy to usłyszałam, spojrzałam na Franka, który właśnie z bardzo poważną miną ciosał kawałek drewna. Spróbowałam sobie wyobrazić go z tą lalką i zrobiło mi się strasznie wesoło, ale nic nie powiedziałam. Wiedziałam, że teraz Franek jest już „ważnym gospodarzem” i woli strugać żołnierzy niż szyć czapki.
Lalkami bawimy się też w sadzie, kiedy robi się cieplej. Siadamy pod drzewami albo na trawie, ale nie mamy na to dużo czasu, bo w gospodarstwie zawsze jest coś do zrobienia. Czasami jestem zmęczona, ale staram się tego nie pokazywać. Jak siostra pomaga Mamie, to ja też pomagam, jak tylko potrafię. Mama zawsze nas wtedy chwali, a ja bardzo to lubię. Czasami po sukience lalki przejdzie mały robaczek albo usiądzie na niej motyl, i wtedy wygląda, jakby lalka naprawdę żyła.
Kiedy bawimy się lalkami, urządzamy im życie jak u nas w domu. Jedna lalka jest mamą, druga córką. Rozmawiają o tym, co dziś trzeba zrobić, ile mleka się wydoiło i ile jajek zebrało.
— Twoja lalka dziś nic nie zrobiła — mówi siostra.
— Zrobiła! Pilnowała kur — odpowiadam szybko.
— To mało — śmieje się siostra.
— Ale bardzo ważne — mówię i poprawiam lalce sukienkę.
Czasami bawimy się też w sadzie w różne wymyślone zabawy. Ostatnio urządziłyśmy zawody, która lalka „wejdzie wyżej” na drzewo. Oczywiście wygrała lalka siostry, bo siostra jest wyższa i potrafi sięgnąć dalej. Trochę mi się to nie spodobało, ale nic nie powiedziałam. Następnym razem wymyślę inną zabawę, w której i moja lalka będzie najlepsza.
Urządzamy też naszym lalkom prawdziwe uroczystości. Ta lalka siostry w łowickiej sukni zawsze jest wtedy najważniejsza. Siostra mówi, że to panna młoda albo druhna na weselu.
Układamy dla niej drogę z liści i kwiatów z koniczyny, a ja prowadzę swoją lalkę obok, żeby też wyglądała ważnie.
— Patrz, jaka piękna suknia — mówi wtedy siostra i poprawia jej spódnicę.
— Moja też jest ładna — odpowiadam, choć wiem, że tamta jest trochę piękniejsza.
Raz położyłyśmy lalkę w łowickiej sukni na gałęzi jabłoni, żeby wyglądało jak na prawdziwym weselu pod drzewami.
Wtedy przyleciał Kruczek, obwąchał wszystko i tak machnął ogonem, że lalka spadła prosto w trawę.
Siostra najpierw zrobiła wielkie oczy, a potem obie zaczęłyśmy się śmiać tak głośno, że Mama zawołała z podwórka:
Co tam znowu wymyślacie?
Nic! — zawołałyśmy razem i szybko podniosłyśmy lalkę z trawy.
Siostra otrzepała jej suknię, a ja poprawiłam swojej fartuszek.
— Chodźcie już — zawołała Mama z podwórka — trzeba pomóc przy kolacji.
Zabrałyśmy nasze lalki i pobiegłyśmy do domu. Wiedziałam, że później znowu będziemy się nimi bawić, kiedy tylko znajdzie się chwilka wolnego.
7. Brat i siostra
Mój brat Franek ma 10 lat i jest już bardzo odpowiedzialny. Co rano ma za zadanie wydoić i wyprowadzić krowę i naszego konia na łąkę. Bardzo dużo pomaga Tacie, a nam często tłumaczy, jak mamy się zachowywać i czego nie wolno robić. Czasami mówi to tak poważnie, jakby był już dorosły.
Czasami Franek chodzi po podwórku z rękami założonymi za plecami, zupełnie jak Tata, kiedy ogląda pole. Zatrzymuje się wtedy, patrzy w dal i mówi poważnym głosem:
— Tu będzie trzeba poprawić płot.
Albo:
— Tu krowa znowu podeptała trawę.
Patrzę wtedy na niego i zastanawiam się, czy on naprawdę już jest taki dorosły, czy tylko bardzo się stara.
Moja siostra Stasia ma 8 lat i też wie więcej ode mnie. Często razem z bratem się mną zajmują, chociaż ja uważam, że już mogę robić dużo rzeczy sama. Oni twierdzą jednak, że jeszcze nie wszystko.
Stasia potrafi też wszystko wyjaśnić. Kiedy pytam ją o coś, czego nie rozumiem, zawsze odpowiada tak, jakby była nauczycielką.
— Bo tak jest — mówi.
— Skąd wiesz? — pytam.
— Bo jestem starsza — odpowiada spokojnie, jakby to było najlepsze wytłumaczenie na świecie.
– Ja też bym umiała wyprowadzić krowę – powiedziałam raz, kiedy Franek szykował się do wyjścia.
– Umiałabyś, ale jeszcze nie sama – odpowiedział spokojnie.
– A ja? – zapytałam.
– Ty byś ją pogłaskała i zapomniała, po co przyszłaś – zaśmiała się Stasia.
Z siostrą co rano wyprowadzamy ptaki. Otwieramy drzwi kurnika i wtedy robi się wielki hałas. Kury gdaczą, kaczki kwaczą, a gęsi idą pierwsze, jakby to one tu wszystkim dowodziły.
Tata na wiosnę skrócił im pióra, bo inaczej pewnie by nam odleciały kaczki i gęsi. Kury chodzą po podwórku i nie latają. Dziwiło mnie to, bo przecież mają skrzydła, ale nie miałam czasu o to zapytać
Któregoś dnia chciałam pokazać, że też potrafię być odpowiedzialna.
— Ja dziś poprowadzę gęsi — powiedziałam bardzo poważnie.
Stasia spojrzała na mnie i tylko wzruszyła ramionami.
— No to prowadź.
Wzięłam patyk i stanęłam przed nimi tak jak robi to Franek przy krowie.
— No… chodźcie! — powiedziałam.
Gęsi przez chwilę patrzyły na mnie swoimi czarnymi oczami.
A potem… poszły w zupełnie drugą stronę.
— Nie tam! — zawołałam.
Pobiegłam za nimi, machając patykiem.
Gęsi zaczęły gęgać i rozchodzić się po całym podwórku. Jedna weszła w krzaki, druga poszła do ogródka, a trzecia zaczęła biec w stronę studni.
Stasia oparła się o płot i tylko patrzyła.
— No i kto tu zapomniał, po co przyszedł? — zapytała w końcu.
W tej chwili z obory wyszedł Franek.
Spojrzał na gęsi, które chodziły po całym podwórku.
Potem spojrzał na mnie.
— Dowódca — powiedział poważnie — chyba stracił wojsko.
Stasia wybuchnęła śmiechem, a ja też zaczęłam się śmiać, chociaż wcale nie tak to sobie wyobrażałam.
Pomyślałam wtedy, że dowodzenie gęsiami jest trudniejsze niż wygląda z daleka.
Któregoś dnia zapytałam o to Franka.
— Dlaczego kury nie latają, skoro mają skrzydła?
Franek pomyślał chwilę, jakby to była bardzo poważna sprawa.
— Bo im się nie chce — powiedział w końcu.
Stasia pokręciła głową.
— Nie dlatego. Po prostu wiedzą, że na ziemi jest ziarno.
Pomyślałam wtedy, że może to prawda. Bo kiedy kura znajdzie coś do jedzenia, od razu zapomina o całym świecie.
8. Pranie z mamą
W sobotę wstajemy wcześniej niż zwykle. Jeszcze dobrze nie zdążyłam się rozbudzić, a Mama już stawia balię na środku izby. Od razu wiem, że dziś jest dzień prania.
– Oj, dzieci… – mówi. – Człowiek by wolał pług ciągnąć, niż ręce na tarze zdzierać.
Najpierw trzeba nanosić wodę ze studni. Stasia bierze wiadro za ucho z jednej strony, ja z drugiej. Próbujemy je podnieść.
– Raz… dwa… – liczy Stasia.
Podnosimy i… nic. Woda nawet nie drgnęła, tylko cicho chlupnęła w środku, jakby się z nas śmiała.
– Jeszcze raz! – mówię ambitnie.
Tym razem podnosimy na chwilę, ale wiadro zaraz opada, a woda wychlapuje się na boki. Chlapnęło mi na nogi, zimno aż mnie przeszyło.
– Aaaa! – pisnęłam i podskoczyłam.
Stasia też się roześmiała, ale zaraz i ją ochlapało, aż miała mokry fartuch.
Mama popatrzyła na nas, pokręciła głową i powiedziała z uśmiechem:
– No dobrze, bohaterki. Wystarczy.
Chwyciła wiadro jednym ruchem i zaniosła je do izby, jakby wcale nie było takie ciężkie.
Przy tarze Mama najpierw wsypuje do balii garść popiołu z pieca i zalewa go gorącą wodą. Tata mówi, że to się nazywa ług i że dobrze wyciąga brud z ubrań. Woda robi się trochę szara i pachnie piecem.
Tarka zaczyna wydawać swój dźwięk: szur, szur, szur. Czasem aż pryskały drobne krople wody i lądowały mi na policzkach. Mama trze ubrania długo i mocno, a nad balią unosi się para. Ręce Mamy robią się czerwone od gorącej wody, a ja patrzę i myślę, że to bardzo ciężka robota.
– Mamo… – pytam. – A czemu nie ma takiej maszyny, co by prała?
Mama uśmiechnęła się pod nosem.
– Bo ludzie to różne rzeczy potrafią wymyślać – mówi. – Jedne do wojowania, inne do latania… a do prania to jakoś im się nie spieszyło.
– A może kiedyś wymyślą? – dopytuję.
– Może – odpowiada. – Jak im się zachce pomagać, a nie tylko hałasować.
Zaśmiałyśmy się wszystkie trzy i wtedy pranie jakoś poszło lżej.
Na końcu płuczemy wszystko jeszcze raz, wykręcamy, aż palce bolą, i rozwieszamy na sznurach. Sukienki dla lalek wiszą obok naszej bielizny i wyglądają jak malutkie chorągiewki.
Kruczek kręci się cały czas przy balii. Najpierw próbował pić tę wodę, ale Mama go odgoniła, bo to była woda z ługiem. Potem zaczął szczekać na krople spadające z prześcieradła, jakby to były jakieś uciekające zwierzątka. Raz nawet wsadził przednie łapy do miednicy z płukaniem i Mama musiała go przegonić, bo by nam wszystko znowu ubrudził.
Po wszystkim Mama siada na ławie i długo rozciera dłonie.
Patrzę na jej ręce. Są czerwone i całe pomarszczone od wody. Podchodzę bliżej i dmucham na nie, tak jak Mama czasem dmucha na moje zadrapania.
Mama tylko się uśmiecha i mówi:
— Zapamiętajcie… czystość sama się nie robi.
A kiedy już wszystko wisiało na sznurze, Mama powiedziała, że teraz trzeba się brać za sprzątanie, bo do południa wszystko musi być gotowe.
9. Sprzątanie Piasek na klepisku
Po praniu izba pachniała wodą i świeżym powietrzem, ale to jeszcze nie był koniec roboty. Mama powiedziała, że teraz czas na sprzątanie i od razu przydzieliła nam zadania. Ja mam zamiatać klepisko w kuchni, Stasia przed wejściem do domu, a Franek poszedł z Tatą zrobić obrządek przy zwierzętach. Też bym chciała iść, ale Mama powiedziała, że najpierw trzeba pomóc w domu.
Kiedy zamiatałam, kurz podnosił się aż pod piec i łaskotał mnie w nos. Mama mówiła, żebym nie kichała nad garnkami, bo jeszcze wszystko zapylę. Starałam się więc zamiatać powoli i dokładnie, choć ręce szybko mi się męczyły.
Po sprzątaniu umówiłyśmy się z siostrą, że pójdziemy się bawić. Może w klasy, a może w berka — na pewno coś wymyślimy.
W sobotę miałyśmy z siostrą jeszcze jeden pomysł, o którym teraz wam opowiem.
Kiedy skończyłyśmy sprzątać, Stasia nagle zatrzymała się na środku izby i powiedziała:
– A może wysypiemy dziś kwiaty z piasku?
Od razu wiedziałam, o co jej chodzi. Mama kiedyś nas tego nauczyła.
– Świetny pomysł! – ucieszyłam się. – To biegniemy po piasek.
– Wiem, gdzie jest najładniejszy – powiedziała Stasia bardzo poważnie, jakby to była wielka tajemnica.
Poszłyśmy za stodołę, tam gdzie piasek jest jasny i drobny, prawie jak mąka. Nabierałyśmy go do miski i niosłyśmy ostrożnie, żeby się nie wysypał po drodze. W izbie zaczęłyśmy rysować na klepisku kwiaty, listki i takie zawijasy, jakie Mama robiła przed świętami.
Zaraz zrobiło się jaśniej i ładniej, jakby w izbie było bardziej odświętnie.
Mama spojrzała, uśmiechnęła się i powiedziała tylko:
– No, dziewczynki… ładnie.
Niektórzy sąsiedzi mają już drewniane podłogi, ale Tata mówi, że to rozpusta chodzić po deskach. Mój Tata czasami robi z desek różne rzeczy, ławki albo skrzynki, ale podłogi z desek zrobić nie chce, bo mówi, że szkoda.
A poza tym, jakby była taka ładna podłoga z desek, to nie byłoby sensu wysypywać kwiatów z piasku. A ja bardzo lubię te piaskowe kwiaty.
Po chwili przyszło nam do głowy, że ktoś może niechcący wejść do izby i wszystko zetrzeć.
Stanęłyśmy więc przy drzwiach i czekałyśmy na powrót Taty i brata z obejścia. Jak tylko weszli, Stasia od razu powiedziała:
– Tato, tylko ostrożnie, patrz pod nogi.
– Bo my tu mamy kwiaty – dodałam szybko.
Tata zatrzymał się w progu, spojrzał w dół i uśmiechnął się pod wąsem.
– No proszę… to teraz trzeba chodzić jak po święcie – powiedział i wszedł bardzo powoli, stawiając nogi tylko tam, gdzie nie było piasku.
Brat też uważał, a my byłyśmy z siebie bardzo dumne, że nasze kwiaty przetrwały cały wieczór.
Kiedy już wszystko było posprzątane, Mama powiedziała, że teraz już nic nie wolno ruszać. Dom musi być gotowy na niedzielę.
10. Kąpiel
Wieczorem w naszym domu jest dzień kąpieli, zazwyczaj w sobotę, przed niedzielnym nabożeństwem. Wszyscy się krzątamy, nosimy wodę ze studni do izby i grzejemy ją na kuchni. W domu robi się ciepło i wilgotno, a szyby lekko parują.
Najpierw kąpie się Tatuś, potem Mama, a na końcu my. Mamy małą drewnianą balię i wlewamy do niej po trochu ciepłej wody. Mama rozrabia ług w wodzie i mówi, żeby uważać, bo szczypie.
Siedzimy ze Stasią na ławie i czekamy na swoją kolej. W izbie jest tyle pary, że aż trudno zobaczyć okno. Franek co chwilę zagląda do balii i sprawdza palcem wodę.
– Jeszcze za gorąca – mówi bardzo poważnie, jakby był prawdziwym znawcą kąpieli.
– Ty tylko udajesz, że sprawdzasz – mówi Stasia. – Chcesz wejść pierwszy.
– Wcale nie – odpowiada Franek. – Ja się tylko poświęcam.
– Zamknij oczy – mówi Mama– bo jeszcze będziesz płakać.
Kiedy w końcu przyszła moja kolej, usiadłam w balii i od razu zrobiło się wielkie chlup. Woda podniosła się aż po brzegi i trochę wylała na podłogę.
– Ostrożnie! – zawołała Mama. – Bo będziemy pływać po izbie.
Kruczek od razu podbiegł i zaczął obwąchiwać mokrą podłogę, jakby sprawdzał, czy to jakaś nowa kałuża do pilnowania.
I rzeczywiście, jak tylko ług dotknął skóry, aż mnie zakuło, ale Mama zaraz polała mnie czystą wodą i już było lepiej.
Po chwili spojrzałam do balii. Woda nie była już taka czysta jak na początku. Była trochę szara i pływały w niej małe kłaczki z mycia i kawałki piany. Franek powiedział kiedyś, że to jest „cały tydzień pracy”, który z nas schodzi.
– Jeszcze się porządnie namydl – powiedziała Mama. – A potem spłuczemy czystą wodą.
Mama wzięła dzbanek i polała mnie wodą z garnka. Strumień był ciepły i przyjemny, a brudna woda spłynęła na dno balii. Mama zawsze mówi, że najważniejsze jest dobrze się na końcu opłukać, żeby nic z ługu nie zostało na skórze.
– No, teraz już jesteś czysta – powiedziała, kiedy wycierała mnie ręcznikiem.
Po kąpieli wycieramy się ręcznikiem i Mama naciera nam włosy olejem. Tego nie lubię najbardziej, bo włosy są potem ciężkie i pachną dziwnie, ale Mama mówi, że to dla zdrowia, żeby były mocne i nie wypadały. Potem szybko biegniemy pod pierzynę, bo Mama mówi, że się jeszcze przeziębimy. Podłoga jest zimna i aż podskakuję, kiedy stawiam na niej mokre stopy. Szybko biegnę do łóżka.
W łóżku jest już ciepło i pachnie świeżą pościelą. Kruczek kręci się chwilę przy piecu, zakręci się w kółko i kładzie się przy naszym łóżku.
– W niedzielę trzeba być czystym – powtarza. – I na zewnątrz, i w środku.
Jak już wszyscy jesteśmy umyci, zakładamy czystą bieliznę, tę wypraną i wysuszoną wcześniej. W izbie robi się cicho. Odmawiamy pacierz, Mama gasi lampę naftową i kładziemy się spać.
Jutro jest niedziela.
11. Niedziela i suma
Jest niedziela. Bardzo lubię ten dzień.
Od rana wszystko wygląda inaczej niż zwykle. Nawet powietrze jakby jest spokojniejsze. Tylko na chwilę idziemy z siostrą na łąkę i miedzę z naszymi zwierzętami. Trzeba je wyprowadzić, żeby się najadły, ale w niedzielę nie wolno się ociągać, bo trzeba zdążyć na Sumę.
Kiedy wracamy, w domu jest już czysto i cicho. Mama mówi, żeby się nie brudzić, bo wszystko gotowe. Zakładam swój odświętny strój w kolorowe paski. Uwielbiam go. Gdy się kręcę, materiał lekko faluje. Stasia ma podobny, tylko w innych kolorach. Zawsze sprawdzamy, czyj dziś wygląda ładniej.
Franek i Tata też mają odświętne ubrania. Ich stroje są poważniejsze, ale też mają kolorowe pasy. Kilka dni temu Tata zrobił nam buty. Wyrzeźbił z drewna podeszwy, a potem przybił do nich skórzane wierzchy małymi ćwiekami, które kupił na targu. Kiedy w nich chodzę, stukają o kamienie i brzmią zupełnie inaczej niż bose stopy latem.
Do kościoła jedziemy wozem razem z sąsiadami. Im bliżej, tym więcej ludzi. Przed wejściem stoi już tłum. Jedni witają się, inni poprawiają chustki i kapelusze. Dzieci szepczą, ktoś się śmieje, ktoś komuś coś opowiada. W środku jest jeszcze głośniej – ławki skrzypią, ktoś przesuwa się bliżej, ktoś woła dziecko.
Jest duszno i ciepło od tylu ludzi. Pachnie drewnem, świeżym mydłem i trochę końmi, które stoją przy wozach na zewnątrz, co jakiś czas słychać rżenie konia i brzęk uprzęży.
Nagle rozlega się pierwszy dzwonek.
I robi się cicho. Jak makiem zasiał.
Wszyscy wstają. Nawet dzieci przestają szeptać. Tylko gdzieś daleko jeszcze ktoś szura butem po podłodze.
Lubię ten moment. Jakby cały kościół wstrzymywał oddech.
Najbardziej w mszy podoba mi się śpiewanie. Siostra i Mama nauczyły mnie wielu pieśni i czasem śpiewamy je w tygodniu przy pracy. Wtedy nawet zwykłe zajęcia wydają się lżejsze.
Tata stoi bardzo prosto i śpiewa niskim głosem. W domu nigdy tak nie śpiewa. Patrzę na niego i myślę, że w kościele jest jakby wyższy.
Czasem patrzę też na dorosłych i zastanawiam się, czy oni naprawdę tak uważnie słuchają kazania, czy też czekają na koniec, tak jak my.
Najbardziej lubię to, co jest po Sumie.
Kiedy msza się kończy, dzieci zbierają się przed kościołem albo przy drodze. Rozmawiamy, śmiejemy się i biegamy chwilę, zanim dorośli zaczną nas wołać. Nie widuję ich na co dzień, bo w każdym gospodarstwie jest dużo pracy, więc niedziela jest jedynym dniem, kiedy możemy być razem trochę dłużej.
Czasem gramy w berka między kapliczką a płotem, a czasem tylko stoimy i opowiadamy sobie, co komu przydarzyło się w tygodniu.
Niedziela pachnie inaczej niż inne dni.
Pachnie czystą bielizną, olejem we włosach i świeżym powietrzem po porannym słońcu.
I wtedy naprawdę czuję, że jest spokojnie.
Po Sumie przed kościołem robi się gwarno. Dorośli stoją w grupkach, rozmawiają, poprawiają kapelusze i chustki. Jedni opowiadają o pogodzie, inni o polu, ktoś wspomina o targu.
— No, teraz to już może będzie spokojniej — mówi jeden z sąsiadów.
— Oby — odpowiada Tata i ściska mu rękę.
Mama rozmawia z innymi gospodyniami. Słychać śmiech, ktoś coś dopowiada półgłosem, ktoś wzdycha. Dzieci kręcą się między dorosłymi, podglądają, podjadają kawałek chleba, który ktoś wyjął z kieszeni.
Po chwili jedni zaczynają się żegnać.
— Z Bogiem!
— Do przyszłej niedzieli!
— Jakby co, to przyjdźcie wieczorem!
Wozy skrzypią, konie ruszają powoli. Kurz unosi się nad drogą. Dorośli wracają do swoich gospodarstw.
A my zostajemy jeszcze chwilę.
Zbieramy się przy drodze: ja, Stasia, Romek, Basia i Tadek. Buty zostawiliśmy przy wozie, bo było ciepło i ziemia nagrzana od słońca przyjemnie grzała w stopy. Trawa była miękka, a między palcami czuło się piasek.
Najpierw stoimy spokojnie.
Potem ktoś kogoś szturchnie.
— Bereeeek! — krzyczy nagle Tadek.
I już wszyscy biegniemy.
Boso. Po trawie, po miedzy, między kępami koniczyny. Kurz lekko unosi się spod nóg. Śmiejemy się, potykamy, ktoś kogoś prawie łapie.
— Maryśka, uciekaj! — woła Stasia.
Biegnę ile sił. Już prawie mnie nie złapią, już prawie jestem bezpieczna…
I nagle czuję, że stopa wpadła w coś miękkiego.
Nie w trawę.
Nie w piasek.
Tylko w coś, co zrobiło „chlup”.
Zatrzymuję się.
Powoli patrzę w dół.
Krowi placek.
Duży.
Świeży.
Najpierw zapada cisza. A potem wszyscy wybuchają śmiechem.
— Maryśkaaaa! — śmieje się Romek.
— Patrz pod nogi! — woła Basia.
— Krowa cię naznaczyła! — krzyczy Tadek i aż siada ze śmiechu.- ooo... fu.... aż wyszło Ci między palcami!
Czuję, że policzki robią mi się czerwone. Najpierw chce mi się płakać, ale jak patrzę na nich wszystkich, jak się trzymają za brzuchy ze śmiechu, to i ja zaczynam się śmiać.
— Jeszcze zobaczycie! — mówię groźnie, choć sama się śmieję.
Stasia bierze mnie za rękę.
— Chodź, nad strumień.
Biegniemy na dół, tam gdzie woda płynie wąskim rowkiem. Siadam na brzegu i zanurzam stopę w zimnej wodzie. Aż mnie przeszywa chłód.
— Aaaa! — piszczę.
— Teraz będziesz czysta jak na niedzielę przystało — mówi Stasia poważnym głosem.
Tadek podchodzi bliżej.
— Daj, pomogę — mówi, ale tylko chlupie wodą.
— Nie pryskaj! — krzyczę i odchlapuję go z całej siły.
I zaraz wszyscy chlapiemy się wodą, aż rękawy mamy mokre, a włosy przyklejone do czoła.
W końcu z daleka słyszymy głos:
— Dzieci! Wracamy!
To Tata.
Wybiegamy z powrotem na drogę, jeszcze mokrzy i rozbawieni. Ciekawe co teraz powie Mama jak nas zobaczy, może nic to tylko woda.
Niedziela zawsze jest inna niż pozostałe dni. Najpierw uroczysta i cicha, a potem pełna śmiechu.
I nawet krowi placek nie potrafi jej zepsuć.
12. Burza
Od samego rana niebo było ciężkie i niskie, jakby chciało spaść na pola. Powietrze stało nieruchomo, nawet liście na drzewach nie drgały. Mama spojrzała w górę i powiedziała:
– Dziś coś będzie. Uwijać się szybciej.
Z siostrą wyprowadziłyśmy ptaki na łąkę, ale nawet one zachowywały się inaczej niż zwykle. Gęsi nie krzyczały tak głośno, kaczki trzymały się blisko siebie, a kury co chwilę podnosiły głowy i patrzyły w niebo.
– Widzisz? – szepnęła Stasia. – One czują pierwsze.
Nagle zerwał się wiatr. Najpierw lekki, potem coraz mocniejszy. Niebo zrobiło się granatowe. W oddali coś huknęło.
Serce mi podskoczyło.
Przez chwilę pomyślałam, że to znów jakieś wybuchy. W czasie wojny dorośli często mówili o niewybuchach. Ale ten dźwięk był inny. Po chwili błysnęło tak jasno, że aż zamknęłam oczy, i zaraz potem rozległ się potężny grzmot.
– Do domu! – krzyknęła Stasia.
Zaczęłyśmy zaganiać ptaki, ale nie trzeba było ich długo namawiać. Same pobiegły do kurnika, jakby ktoś je wołał. Wiatr pchał nas w plecy, a pierwsze wielkie krople deszczu spadały na ziemię.
Mama stała przed domem.
– O, w końcu jesteście! – zawołała. – Już się zaczynałam martwić.
– A gdzie Tata i Franek? – zapytała Stasia.
– Wrócą. Muszą wrócić.
Wyjrzałyśmy na drogę. W oddali zobaczyłyśmy konia w szybkim kłusie. Dawno nie widziałam go tak pędzącego. Tata trzymał lejce mocno, a Franek siedział z tyłu, przytrzymując widły.
Wpadli na podwórko chwilę przed ulewą.
– Do stajni! – krzyknął Tata.
Kiedy tylko zamknęli drzwi, rozpętało się na dobre. Wiatr wył przy ścianach, deszcz bił w dach, a pioruny rozcinały niebo na pół.
Mama zapaliła gromnicę i postawiła ją w oknie.
– Święta Panienko, miej nas w opiece – powiedziała cicho.
Za każdym grzmotem robiłam znak krzyża. Pies schował się w stajni w rogu, w słomie, i nie chciał wyjść. Krowa niespokojnie poruszała łańcuchem, a koń parskał co chwilę.
W pewnym momencie huk był tak blisko, że aż szyby zadrżały.
Złapałam Mamę za rękę.
– Nic się nie stanie – powiedziała, choć czułam, że jej dłoń też jest napięta.
Potem, tak nagle jak przyszła, burza zaczęła odchodzić. Deszcz zrobił się cichszy. Grzmoty oddalały się powoli. W izbie zrobiło się jaśniej.
Wyszliśmy przed dom.
Powietrze pachniało świeżością, jakby ktoś umył całe pole. Nad łąką rozciągnęła się tęcza. Stałam i patrzyłam, jak kolory opierają się o nasz sad.
Tata długo rozglądał się po obejściu.
– Tym razem nam się upiekło – powiedział w końcu. – Ale na miedzy złamało stare drzewo.
Franek dodał:
– Duże. Będzie trzeba je pociąć.
Patrzyłam na to drzewo z daleka. Leżało teraz jakby zmęczone. Jeszcze rano stało wysoko i spokojnie, a teraz było połamane.
Tego dnia zrozumiałam, że nawet coś, co stoi całe życie, może się przewrócić w jednej chwili.
Wieczorem, kiedy już wszystko było sprawdzone, a zwierzęta uspokojone, siedzieliśmy przy piecu ciszej niż zwykle.
Burza przeszła.
Ale ja jeszcze długo słyszałam w głowie ten pierwszy grzmot.
13. Zielone Świątki
Od kilku dni w całej wsi pachniało świeżą zielenią. Zielone Świątki zawsze przychodzą razem z młodymi liśćmi i ciepłym wiatrem, ale w tym roku wszystko było jakby jeszcze jaśniejsze.
W tygodniu przed świętem nie siedzieliśmy w domu ani chwili. Spotykaliśmy się z sąsiadami przy kapliczkach. Dorośli sprzątali, zamiatali, poprawiali krzyże, a my, dzieci, podawaliśmy gałązki brzozy i tatarak.
– Wyżej, Stasiu, wyżej! – wołała Basia z sąsiedztwa.
– Już nie dosięgnę! – odpowiadała siostra, stając na palcach.
Przed kapliczką wysypywaliśmy z jasnego piasku wzory – zawijasy, kwiaty i krzyżyki. Piasek sypał się między palcami jak mąka, a ja starałam się, żeby linie były równe.
Wieczorami po pracy zbieraliśmy się znowu. Tatuś też kilka razy przyszedł. Śpiewaliśmy pieśni i modliliśmy się o pokój i urodzaj. Najczęściej:
„Chwalcie łąki umajone,
Góry, doliny zielone…”
Głosy niosły się po polach, a powietrze było miękkie i ciepłe. Po śpiewach jeszcze chwilę się bawiliśmy, ale Mama zawsze mówiła:
– Do domu, dzieci. Jutro znów robota od świtu.
W dzień święta ubraliśmy się w nasze najładniejsze stroje. Założyłam pasiastą sukienkę, którą Mama szyła długo zimą. Franek i Tata też mieli odświętne ubrania, a wóz przystroiliśmy brzozowymi gałązkami.
W kościele było tłoczno i jasno od zieleni, którą ludzie przynieśli ze sobą. Pachniało świeżymi liśćmi i kadzidłem.
Ksiądz mówił długo. Dziękował Bogu za koniec wojny i za to, że możemy modlić się spokojnie. Wspominał, że Niemcy przegrali, że Berlin padł, że świat się zmienia. Nie wszystko rozumiałam, ale widziałam, że dorośli słuchają bardzo uważnie.
– Oby już nigdy – szepnęła Mama do Taty.
Po mszy ruszyła procesja. Szliśmy przez pola, śpiewając. Ksiądz święcił zboże, łąki i sady. Tata zdjął czapkę, kiedy przechodziliśmy obok naszego pola.
Niech rośnie – powiedział cicho.
Kiedy ksiądz pokropił nasze pole, Tata stał chwilę bez ruchu i patrzył na młode zboże, które falowało na wietrze.
– Oby tylko burze go nie położyły – powiedział cicho.
– W tym roku już nam jedna wystarczyła – odpowiedziała Mama.
Franek kopnął grudkę ziemi i zapytał:
– Tato, a jak piorun uderzy w pole, to wszystko spali?
Tata pokręcił głową.
– Nie zawsze. Czasem tylko przestraszy. Gorzej jak wiatr przyjdzie z deszczem i położy zboże. Jak się złamie, to już nie wstanie.
Spojrzałam na kłosy i nagle wydały mi się bardzo delikatne.
– A jak będziemy się modlić, to nie złamie? – zapytałam.
Tata uśmiechnął się pod wąsem.
– Modlitwa pomaga człowiekowi się nie bać. A ziemi pomaga nasza praca.
Mama ścisnęła mnie za rękę.
– I jedno, i drugie jest potrzebne.
Przez chwilę wszyscy patrzyliśmy na pole. Wiatr poruszał zbożem jak falą na jeziorze. I bardzo chciałam, żeby już żadna burza go nie dotknęła.
Słońce świeciło mocno, a wiatr poruszał młode kłosy. Patrzyłam na to i miałam wrażenie, że wszystko oddycha razem z nami.
Po powrocie do domu bawiłyśmy się z siostrą gałązkami brzozy. Zrobiłyśmy małe wianki i próbowałyśmy założyć je naszym lalkom.
– Twoja jest teraz królową wiosny – powiedziała Stasia.
– A twoja aniołem z kapliczki – odpowiedziałam poważnie.
Wieczorem było już spokojniej. Ptaki ucichły, a my siedzieliśmy na progu domu i patrzyliśmy, jak słońce chowa się za polem.
Lubię maj.
Wydaje mi się wtedy, że świat zaczyna się od nowa.
Napisz komentarz
Zaloguj się, aby mieć możliwość komentowania