Dzieci tamtych lat cz.2
Międzypokoleniowa opowieść do wspólnego czytania, inspirowana prawdziwymi wspomnieniami z polskiej wsi lat 1945–1946
PO WOJNIE – STRACH I CIEKAWOŚĆ
14. Porzucone rzeczy po wojnie
Ostatnio z bratem i siostrą widzieliśmy pod lasem coś, czego wcześniej tam nie było.
Stały tam porzucone pojazdy – zardzewiałe, powyginane, z wybitymi szybami. Jeden leżał na boku, jakby się zmęczył i już nie chciał dalej jechać.
Franek od razu powiedział, że nie wolno nam się zbliżać.
– Nawet nie podchodźcie – powiedział poważnie. – Tata mówił, że to bardzo niebezpieczne.
– Dlaczego? – zapytałam. – Przecież wojna się skończyła.
– Bo wojna czasem zostaje w ziemi – odpowiedział.
Nie bardzo rozumiałam.
– Co może tam być?
– Niewybuchy. Amunicja. Najgorsze są miny.
– A co to są miny?
Franek spojrzał na mnie chwilę i pokręcił głową.
– Jesteś jeszcze za mała.
Nie lubię, kiedy tak mówi.
Uważam, że jestem wystarczająco duża, żeby wiedzieć różne rzeczy.
Na koniec tylko powtórzył:
– Nie wolno wam nawet próbować wchodzić tam, gdzie były walki. Obiecaj.
Obiecałam, chociaż ciekawość ciągnęła mnie mocniej niż strach.
Czasem, kiedy szliśmy do kościoła, widzieliśmy w oddali żołnierzy. Szli powoli przez pole, trzymając w rękach jakieś urządzenia i patrzyli uważnie pod nogi. Co jakiś czas zatrzymywali się i coś zaznaczali.
A potem, daleko za lasem, rozlegał się wybuch.
Nie taki jak podczas burzy.
Twardszy. Krótszy.
Zawsze wtedy przestawałam mówić.
– To wojsko oczyszcza pole – mówił Tata spokojnie. – Zbierają to, co zostało, żeby nikt nie zrobił sobie krzywdy.
Patrzyłam na nasze podwórko i nagle wydawało mi się bezpieczne jak nigdy wcześniej.
Wojna się skończyła.
Ale jeszcze nie wszędzie.
15. Zbieranie złomu
Dziś idziemy z Tatą do lasu. Idą też sąsiedzi. Każdy ma ze sobą worek, kosz albo małą przyczepkę. Będziemy zbierać złom, żeby zanieść go do kowala.
Po wojnie w lesie zostało dużo różnych rzeczy. Tata mówi, że żelazo teraz jest na wagę złota i nic nie może się zmarnować. Kowal przerabia to, co przyniesiemy, na to, czego potrzebujemy.
Idziemy powoli. Tata i sąsiedzi mają długie kije z haczykami, takie jakby bosaki. Jak coś zobaczą w trawie, najpierw podważają z daleka albo ciągną kijem, żeby sprawdzić, czy to bezpieczne.
— Pamiętajcie — mówi Tata — niczego nie podnosić sami. Najpierw wołacie mnie.
Kiwnęłam głową bardzo poważnie.
W trawie błyszczało coś metalowego. Franek podszedł pierwszy.
— Co to? — zapytałam.
— Jakaś gąsienica — odpowiedział.
— Co ty mówisz? — oburzyłam się. — Gąsienice są zielone i małe. A to jest wielkie i metalowe!
Franek parsknął śmiechem.
— Oj, Marysia… To taka gąsienica do czołgu. Metalowa. Ona jeździ zamiast kół.
Spojrzałam na to coś jeszcze raz. Było ciężkie, poszarpane i brudne.
— To straszna gąsienica — powiedziałam.
— I bardzo głodna — dodał Franek. — Zjada drogi.
Tata uśmiechnął się tylko pod wąsem i kijem odciągnął kawałek żelaza na bok.
Znaleźliśmy też części jakiejś karoserii, pogięte blachy i kawałki łańcuchów. Kiedy wrzucaliśmy je na przyczepę, wszystko brzęczało i tłukło się o siebie, a ten dziwny zapach taki dziwny, brat powiedział że to zapach metalu i rdzy, i oleju, wszystko naraz.
Brzdęk! Brzdąk! Klink!
Z daleka było słychać, że coś wieziemy. Jakby cały las wiedział.
— Uważajcie na ręce — powtarzał Tata.
Najbardziej cieszył się z kawałków grubej blachy.
— Z tego kowal zrobi podkowy — powiedział.
I rzeczywiście. Kilka dni później nasz koń dostał nowe podkowy. Tata powiedział, że to takie buty dla konia, żeby mógł wygodniej chodzić po kamieniach i twardej ziemi.
Kowal zrobił też nowe gwoździe, a Tata zamówił lemiesz do pługa, bo stary był już zdarty.
Lubię patrzeć, jak coś zniszczonego zamienia się w coś potrzebnego. Jakby z wojny zostawało coś dobrego.
Kiedy wracaliśmy z pełną przyczepą, śpiewaliśmy różne piosenki, żeby droga szybciej minęła. Żelazo brzęczało za nami, koń stukał nowymi podkowami, a ja myślałam, że nawet w lesie po wojnie można znaleźć coś, co jeszcze się przyda
16. Czołg na skraju pola
Na skraju naszego pola stoi prawdziwy niemiecki czołg. Widać go z miedzy, kiedy idzie się w stronę lasu. Jest ciemny, obdarty z farby i wygląda jak wielkie, martwe zwierzę, które położyło się i już nie wstało.
Nie wolno nam się do niego zbliżać. Tak powiedział sołtys. Tak powiedział Tata. I tak mówią wszyscy dorośli.
– Niczego nie ruszać. Niczego nie brać. Nawet nie podchodzić – powtarza Tata.
Wojsko ma go kiedyś zabrać. Na razie stoi.
Brat opowiadał, że raz z kolegami podeszli bliżej, kiedy w okolicy nie było żołnierzy. Mówił, że jest ogromny i ma mnóstwo śladów po strzałach. Z boku zionie wielka dziura, jakby coś potężnego w niego uderzyło. Jedna gąsienica leży zerwana obok, ciężka i poszarpana.
– Taka gąsienica jak ta, co znaleźliśmy w lesie jak złomu szukaliśmy? – zapytałam.
– Tak dokładnie tylko większa i grubsza
– To czemu nie jedzie?
– Bo już się najeździł – odpowiedział i zrobił poważną minę.
Nie mówił więcej.
Ale któregoś dnia wrócił do domu jakiś inny niż zwykle. Cichszy. A potem zawołał mnie i Stasię za stodołę.
– Tylko wy. I nikomu nie mówić.
Rozejrzał się, czy nikt nie patrzy, i wyjął z kieszeni coś metalowego. Małe, ciężkie, z pękniętą szybką.
– Co to? – zapytałam.
– Peryskop. Z czołgu.
Serce mi zabiło szybciej.
– Byłeś tam? – wyszeptała Stasia.
– Tylko kawałek podszedłem. To leżało obok. Nikt nie widział.
Przyłożył oko do szkła.
– Widać przez to inaczej. Jakby z góry.
Wzięłam od niego metalowy przedmiot. Świat w nim był krzywy i trochę ciemniejszy. Nasze pole wyglądało jakby było daleko, choć stało tuż przed nami.
– Tylko nie mówcie nikomu – powtórzył Franek. – To nic takiego.
Ale ja nie byłam pewna, czy to naprawdę „nic takiego”.
Wieczorem, kiedy siedzieliśmy przy piecu, Tata spojrzał na kieszeń Franka.
– Co tam chowasz?
Franek zamarł.
Powoli wyjął peryskop i położył na stole.
W izbie zrobiło się cicho.
Tata wziął go do ręki. Obrócił. Spojrzał przez szkło. Przez chwilę nic nie mówił.
– Skąd to masz?
Franek przełknął ślinę.
– Leżało. Obok czołgu.
Mama spojrzała na niego uważnie, ale nic nie powiedziała.
Tata położył metal na stole.
– Jutro odniesiesz to tam, gdzie było.
– Ale ja tylko…
– Nie wszystko, co leży, jest do brania.
Głos miał spokojny, ale twardy jak sucha gałąź.
Franek spuścił głowę.
– Dobrze, Tato.
Nazajutrz poszedł z Tatą na skraj pola. Wrócili bez słowa.
Czołg dalej stał. Nieruchomy. Zardzewiały. Jakby już nie należał do nikogo.
Patrzyłam na niego z daleka i pierwszy raz pomyślałam, że wojna to nie tylko strzały i żołnierze.
To też rzeczy, które zostają.
I których lepiej nie dotykać.
17. Czego nie wolno dotykać
Po wojnie zostało dużo rzeczy.
Nie tylko zburzone domy i wypalone stodoły. Zostały też wraki, leje po wybuchach, porzucone hełmy, skrzynki, metalowe części wystające z ziemi jak korzenie.
Dla dorosłych to były niebezpieczeństwa.
Dla nas — ciekawość.
Czasami z siostrą stawałyśmy na miedzy i patrzyłyśmy w stronę lasu.
– Ciekawe, co tam jest – mówiłam cicho.
– Nic dobrego – odpowiadała Stasia, choć sama patrzyła tak samo jak ja.
Tata powtarzał nam często:
– Budynki mogą się zawalić. W ziemi mogą być niewybuchy. We wrakach może być amunicja.
– A co to niewybuch? – zapytałam kiedyś.
– To coś, co nie wybuchło wtedy. Ale może wybuchnąć teraz.
Zrobiło mi się zimno, choć był ciepły dzień.
– I jeszcze jedno – dodał Tata. – Pod żadnym pozorem nie wolno podnosić broni. Nawet jak wygląda ładnie. Nawet jak ktoś mówi, że jest pusta.
Zawsze odpowiadaliśmy:
– Dobrze, Tato.
Ale wiedziałam, że brat czasem z kolegami chodzi oglądać te miejsca. Już nie przynosił nic do domu. Może zapamiętał peryskop. A może po prostu zrozumiał.
Któregoś dnia usłyszeliśmy w oddali wybuch. Krótki, suchy.
Podskoczyłam.
– To wojsko – powiedział Tata spokojnie. – Zbierają i detonują to, co zostało.
– A długo jeszcze będzie coś wybuchać? – zapytała Stasia.
Tata popatrzył w stronę lasu.
– Dopóki ziemia nie odda wszystkiego, co w niej zostało.
Wieczorem długo o tym myślałam.
Ziemia oddaje plony, kiedy się ją uprawia.
Oddaje wodę, kiedy stopnieje śnieg.
Oddaje trawę, kiedy przyjdzie wiosna.
A teraz oddawała też rzeczy po wojnie.
I pierwszy raz zrozumiałam, że nie wszystko, co ciekawe, jest dla dzieci.
Nie wszystko, co leży, jest do brania.
Nie wszystko, co błyszczy, jest zabawką.
18. Żołnierze w okolicy
Dziś w naszych okolicach znów pojawili się żołnierze. Przyjechali po czołg stojący na skraju pola. Z nimi był sołtys i kilku obcych mężczyzn w innych mundurach.
Przyjechały ciężkie pojazdy z przyczepami. Patrzyliśmy z daleka, jak obchodzą wrak, stukają w blachę, zaglądają pod spód.
Czołg z bliska wyglądał jeszcze większy. Jakby ziemia nie chciała go oddać.
– Ciekawa jestem, jak go zabiorą – szepnęłam do Stasi.
– Na kawałki pewnie – odpowiedziała poważnie.
Rodzice kazali nam trzymać się z daleka.
– Nie podchodźcie. Nie zagadujcie. Bądźcie grzeczne – powiedziała Mama. – To obcy ludzie.
Żołnierze mówili twardym językiem, którego nie rozumiałam. Śmiali się głośno. Jeden z nich palił coś skręconego w papier. Zapach był ostry i gryzący. Tata powiedział później, że to machorka.
Wieczorem, kiedy siedzieli przy swoich samochodach, śpiewali. Głośno. Pieśni ciągnęły się długo i brzmiały jakby trochę smutno, a trochę groźnie.
Tego wieczoru nikt nie stał pod sklepikiem. Nikt nie rozmawiał na drodze. Nawet psy szczekały ciszej.
W domu też było jakoś spokojniej niż zwykle.
– Za parę dni pojadą dalej – powiedział Tata cicho. – Zabiorą co trzeba i pojadą.
– A jak coś zostawią? – zapytałam.
– To i tak nie będzie nasze – odpowiedział krótko.
Nazajutrz zaczęli podnosić czołg. Metal zgrzytał, łańcuchy dzwoniły, a kiedy ruszył, ziemia jakby jęknęła.
Stałam i patrzyłam, jak powoli znika z naszego pola.
I choć to był wrak, poczułam, że coś się kończy.
Czołg odjechał.
Ale zapach dymu jeszcze długo unosił się w powietrzu.
19. Bawimy się po cichu
Żołnierze jeszcze nie wyjechali. Cały czas są w naszej okolicy. Ich pojazdy stoją przy drodze, a wieczorami słychać obce głosy i śpiew.
Nam trochę się nudzi. Staramy się być ostrożni i nie zwracać na siebie uwagi. Mama mówi, żebyśmy nie biegali blisko drogi i nie zaglądali tam, gdzie nie trzeba.
Co jakiś czas żołnierze przychodzą do gospodarstw. Rodzice dają im bochenek chleba, kilka jajek, ziemniaki albo trochę mleka. Z nimi przychodzi sąsiad, który rozumie, co mówią.
– Oni są z daleka – powiedział Tata. – Rosjanie. Mówią po rosyjsku.
Sąsiad tłumaczy, co chcą i co mówią. My stoimy trochę z tyłu i tylko patrzymy. Pachnie od nich dymem i czymś ostrym, jakby spalonym tytoniem.
Tego dnia poszliśmy z rodzeństwem na miedzę wypasać nasze zwierzęta. Krowa skubała trawę, koń stał spokojnie, a my usiedliśmy trochę dalej.
– Zagramy w karty – szepnął Franek. – Ale cicho.
Rozłożył talię na trawie i zaczął nas uczyć. Mówił półgłosem, jakby zdradzał wielką tajemnicę.
– To się nazywa „wojna”.
– To może lepiej nazwijmy to „kartofel”? – szepnęła Stasia. – Tego przynajmniej się nie boję.
Spojrzałyśmy z siostrą po sobie.
– Lepiej nazwijmy to inaczej – mruknęła Stasia.
Franek tylko się uśmiechnął.
Graliśmy chwilę, ale co moment zerkaliśmy na zwierzęta, żeby nie weszły w zboże. Na szczęście stały grzecznie, jakby i one wiedziały, że trzeba być spokojnym.
Potem wymyśliłyśmy zabawę w „pomnik”.
Jedna osoba stawała i nie mogła się ruszyć ani roześmiać, choćby ktoś ją rozśmieszał. Kto się poruszył, przegrywał.
Franek zrobił tak poważną minę, że wyglądał jak święty z kapliczki.
Śmialiśmy się, ale bezgłośnie. Tylko ramiona nam drżały.
Nagle z drogi dobiegł głośniejszy śmiech żołnierzy. Wszyscy zamarliśmy naprawdę.
Nawet krowa podniosła głowę.
Przez chwilę nikt się nie ruszał.
– No to teraz wszyscy wygrali – szepnęłam.
I wtedy naprawdę chciało mi się śmiać.
Ale tylko po cichu.
Wieczorem, kiedy wracaliśmy do domu, pomyślałam, że jeszcze kilka dni temu biegaliśmy ile sił i krzyczeliśmy przez całe pole.
A teraz bawimy się tak, żeby nikt nas nie usłyszał.
I chyba wszyscy czekamy, aż znów będzie można śmiać się głośno.
Napisz komentarz
Zaloguj się, aby mieć możliwość komentowania